AGA : ANKARA – GÜDÜL - AKÇAKESE

KÖYÜNE HİZMET VERENLER DERNEĞİ

KÜLTÜR YAYINLARI : 01

ANKARA- GÜDÜL

AKÇAKESE

TARİH VE KÜLTÜRÜ

Prof.Dr. İlhami DURMUŞ

ISBN

Kapak

Prof.Dr. İlhami DURMUŞ

Kapak Resmi

Akçakese Köyü

Baskı

Bu mütevazı eser, kendi kültürünü yaşamış ve yaşatmış; emeğini ve gücünü Akçakese’yi yurt tutmak için vermiş; gurbete gittiği halde doğup büyüdüğü toprağının hasreti hiç dinmemiş; milli ve manevi değerlerine hep bağlı kalmış; Türk milletinin şerefli bir üyesi olmaktan daima gurur duymuş; vatanını ana, devletini baba gibi görmüş; Türk milletinin bütün güzel hasletlerini yaşamış ve yaşatmış olanlara ve onların bütün evlatlarının aziz hatırasına ithaf olunur.

D E D E Ç A M I

Karakaya’dan Köyün Görünüşü

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ...................................................................................................... viii

GİRİŞ .......................................................................................................... 1

BİRİNCİ BÖLÜM: COĞRAFİ YAPI VE TARİH

A. COĞRAFİ YAPI ....................................................................... 3

1-Arazi........................................................................................ 3

2-Bitki Örtüsü............................................................................. 4

3-İklim........................................................................................ 5

B.TARİH.......................................................................................... 5

1-Türk Dönemi Öncesi............................................................... 5

2-Türk Dönemi............................................................................ 8

İKİNCİ BÖLÜM: ÖZEL, DİNİ,TİCARİ VE SOSYAL HİZMET VEREN

YAPILAR

A-ÖZEL YAPILAR.......................................................................... 13

1-Ev ve Konaklar........................................................................ 13

2-Yayla Evleri, Gelük ve Cergeler............................................. 15

B.DİNİ YAPILAR ........................................................................... 16

1-Camiler.................................................................................... 16

2-Kuran Kursu............................................................................ 19

3-Türbe ...................................................................................... 19

4-Erenler..................................................................................... 20

C-TİCARİ YAPILAR...................................................................... 21

1-Değirmenler............................................................................ 21

2-Fabrika.................................................................................... 22

3-Cendere................................................................................... 22

4-Lik........................................................................................... 23

D-SOSYAL HİZMET VEREN YAPILAR ..................................... 24

1-Resmi Yapılar.......................................................................... 24

2-Köy Odaları.............................................................................. 25

3-Gasilhane.................................................................................. 25

4-Dibekler.................................................................................... 25

5-Oluklar...................................................................................... 26

6-Çeşmeler................................................................................... 27 7-Kuyular..................................................................................... 27

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: İKTİSADİ HAYAT

A-ZİRAAT ........................................................................................ 29

1-Tahıl.......................................................................................... 29

2-Çeltik......................................................................................... 30

3-Bağcılık..................................................................................... 32

4-Bahçecilik.................................................................................. 33

B-HAYVANCILIK............................................................................ 33

1- Büyükbaş Havyanlar.............................................................. 33

2- Küçükbaş Hayvanlar.............................................................. 36

3- Kümes Hayvanları.................................................................. 37

4- Arıcılık..................................................................................... 37

5- Av Hayvanları........................................................................ 38

C-TİCARET ...................................................................................... 38

1-Pirinç Ticareti...................................................................... 38

2-Tiftik Ticareti...................................................................... 39

3-Canlı Hayvan Ticareti......................................................... 39

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: SOSYAL HAYAT

A- SOSYAL YAPI ………………………………………... 41

1-Aile ............................................................................... 41

2-Akrabalık....................................................................... 42

3-Komşuluk İlişkileri ....................................................... 43

4-Misafirperverlik............................................................. 44

B-MESLEKİ YAPI................................................................. 45

1-İdari Meslekler................................................................ 45

2-Dini Meslekler................................................................ 47

3-Diğer Meslekler.............................................................. 48

BEŞİNCİ BÖLÜM: KÜLTÜREL HAYAT

A-OYUN KÜLTÜRÜ .......................................................... 55

1-Sinsin............................................................................ 55

2-Halk Oyunları............................................................... 55

3-Seyirlik Oyunlar........................................................... 56

4-Diğer Oyunlar.............................................................. 58

B-YEMEK KÜLTÜRÜ........................................................ 73

1-Çorbalar........................................................................ 73

2-Yemekler...................................................................... 74

3-Hamur İşleri................................................................. 76

4-Tatlılar......................................................................... 78

C-GİYİM KÜLTÜRÜ.......................................................... 80

1- Kadın Giyimi.............................................................80

2- Erkek Giyimi ............................................................ 81

ALTINCI BÖLÜM : GELENEK-GÖRENEK VE MERASİMLER

A-GELENEK –GÖRENEKLER........................................... 83

1-Hasta Ziyareti............................................................... 83

2-Asker Uğurlama........................................................... 83

3-Kutluya Gitme.............................................................. 85

4-Hacı Uğurlaması.......................................................... 86

5-Dini Gelenekler............................................................ 87

6-Halk İnançları............................................................... 88

7-Bayramlar ve Bayramlaşma......................................... 93

8-Bazı Hastalıklar ve Tedavi Yöntemleri........................ 96

9-Yağmur Duası ..............................................................102

10-Kan Kardeşlik..............................................................106

11-Delikanlı Parası .......................................................... 107

B-MERASİMLER................................................................. 107

1-Doğum.................................................................... 107

2- Düğün.................................................................... 112

3- Ölüm……………………………………………. 118

YEDİNCİ BÖLÜM: HALK KÜLTÜRÜ

A-HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ.....................................123

1-Türküler.................................................................. 123

2-Ninniler................................................................... 141

3-Maniler....................................................................150

4-Şiirler.......................................................................158

5-İlahiler..................................................................... 190

6-Ağıtlar..................................................................... 192

B-YABANOVA AĞZI .......................................................... 195

1-Atasözleri................................................................. 195

2-Deyimler.................................................................. 213

3-Dualar...................................................................... 223

4-Beddualar( İlençler)................................................ 229

5-Kelimeler................................................................ 233

6-İkilemeler............................................................... 262

7-Unvanlar................................................................. 264

SONUÇ ............................................................................................. 267

KAYNAKLAR................................................................................... 269

KAYNAK KİŞİLER……………………………………………….. 272

EKLER............................................................................................... 273

HARİTALAR……………………………………………………… .275

ARAZİ, BİTKİ VE HAYVAN ADLARI…………………………...279

BELGELER........................................................................................ 283

RESİMLER.........................................................................................297

ŞEHİT VE GAZİLER………………………………………………. 326

YAZAR HAKKINDA........................................................................ 327

ÖNSÖZ

Toplumları ayakta tutan değerleridir. Kendi değerlerine sahip çıkan toplumlar başkalarının etki alalında kalmazlar. Ancak kendi değerlerinin farkında olmayanlar başkalarına ait olanları almaya çalışırlar. Tarih ve kültürlerini bilenler, geçmişini bilir, bugünü yaşar, geleceğe yön verir.

Daha güçlü olmak istiyorsak, geçmişimizi bilmeli, tarihimizi sevmeli, atalarımızdan devraldığımız kültürümüzü yaşatmalıyız. Kültürde süreklilik olduğundan gelecek nesillere kültürümüzü aktarmalıyız. Yoğun geçen günlerimiz, insanlarımızın geçim derdi ve kültürü aktaracak şartların yavaş yavaş ortadan kalkması birtakım sıkıntılara zemin hazırlayabilir. Bütün zorluklara göğüs gererek mücadelemizi sürdürmek zorundayız.

İşte elinizdeki “ Ankara –Güdül-Akçakese, Tarih ve Kültürü” adlı kitap bölgemizin tarih ve kültürünü ana hatlarıyla ortaya koymak için hazırlanmıştır. Bu kitapta belki her aradığınızı bulamayacaksınız, ancak bazı bilmediklerinizi öğrenecek, unuttuklarınızı hatırlayacaksınız. Zaten çerçevesi belirlenmiş bir çalışmada , ancak zengin kültürün belirli bir kısmı ele alınabilir. Nitekim öyle de oldu.

Kitapta coğrafi yapı ve tarih; özel, dini, ticari ve sosyal hizmet veren yapılar; iktisadi hayat; sosyal hayat; kültürel hayat; gelenek, görenek ve merasimler ile halk kültürü başlıca konuları oluşturmaktadır.

Böyle bir kitabın hazırlanması düşüncesi bende lise yıllarına kadar gider. Bu düşünce aşağı yukarı 25 yıl öncesine kadar uzanır. Ancak bu çalışmayı yapmak akademik kariyerin zirvesi olan Profesörlüğü aldıktan sonra nasip oldu. Keşke hemşehrilerimden hiç değilse birkaçı tarihçi olsaydı da, yetiştirdiğim insanlardan bu hususta yardım alabilseydim.

Bu çalışmanın hazırlanmasında Profesör olduktan sonra biraz daha zaman bulabilmem, çevremdeki arkadaşlarımdan bazılarının ölümü etkili oldu. Ayrıca babam

Mazhar Durmuş ve anam Huriye Durmuş’un büyük destek ve teşvikleri bu sürecin daha da hızlanılmasına katkı sağladı. Oysa, çalışmayı biraz daha olgunlaştırabilmek için zamana ihtiyacım vardı.

Kitapta bütün bildiklerimi ve düşüncelerimi gerçekleştiremedim. Ancak önemli hususlar çalışmada yer aldı. Bu çalışma inşallah bir başlangıç olur. İleride daha da derinlemesine çalışmalar yapılır. Dileğim hemşehrilerimi bu çalışmayı bir basamak kabul ederek, daha iyilerini yapmalarıdır.

Çalışmanın gerçekleştirilmesinde öncelikle babam Mazhar Durmuş ve anam Huriye Durmuş’un büyük yardımlarını gördüm. Onların kültürel birikimlerinden çok yararlandım. Bu çalışmanın yapılmasında en az benim kadar heyecan duydular. Bundan dolayı kendilerine şükranlarımı sunuyorum. Eşim Naciye, kızım Eda ve oğlum Mazhar Kürşat’ın da manevi desteklerini gördüm. Onlara da sevgilerimi sunuyorum. Resim çekmek için dolaşırken, Ali Aygün ve Sezai Işık beni yalnız bırakmadılar, kendilerine teşekkürü bir borç bilirim. Burada çalışmaya az, çok katkı sağlayan herkese teşekkür ediyorum. Özellikle çalışmanın yazımında bana büyük yardımı dokunan Yüksek Lisans öğrencim Orhan Doğan’a da teşekkürü zevkli bir borç biliyorum. Yüksek Lisans öğrencim Yunus Ekim de belgelerin ve resimlerin yerleştirilmesine katkıda bulundu, kendisine şükranlarımı sunuyorum. Ankara- Güdül-Akçakese Köyüne Hizmet Verenler Derneği Genel Başkanı Bahtiyar Atik ve Genel Sekreteri Mustafa Aytek bu işte beni yalnız bırakmadılar, kendilerine teşekkür ediyorum. Değerli meslektaşlarım Prof.Dr. Kazım Sarıkavak, Prof.Dr. Salim Koca ve Doç.Dr. Ahmet Güneş kitabın hazırlanması hususunda bana destek oldular, kendilerine teşekkürü bir borç biliyorum. Çocukluk arkadaşım Zeki Akçabey başta olmak üzere, çalışmanın basımına katkı sağlayan bütün hemşehrilerime ayrıca şükranlarımı sunuyorum. Böyle bir çalışmayı yapmış olmayı doğup büyüdüğüm topraklar ve hemşehrilerime bir vefa duygusunun ifadesi olarak görüyorum. Bu çalışmayı öncelikle hemşehrilerime ve bölgedeki yüksek Türk kültürüne ilgi duyanlara armağan ediyorum.

Prof.Dr. İlhami DURMUŞ

GİRİŞ

Kültür kelimesi kökeni itibariyle Latince’de “ toprağı işleme” demektir. Bundan dolayı yerleşikliği ifade etmektedir. Bu kelime hususileştirilmek suretiyle,ilkel kültür,ileri kültür, beşeri kültür, teknik kültür, yerleşik kültür, aşiret kültürü, kültür kavimleri, tabiat kavimleri vb olmak üzere de kullanılmıştır.bu tabirler kültürü anlayabilmek için yetmemektedir. Ancak, yukarıda belirtilen hususi tabirler büyük ölçüde yaşanılan coğrafya ile bağlantılı görüş belirtmeye imkan vermektedir. Çünkü yaşanılan kültür coğrafyaları kültürel farklılıklarda önemli bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.[1]

Yeryüzünde insanlar, yaşadıkları coğrafi çevrenin başlıca üç doğal kaynağı olan; orman, hayvan yetiştirme ve tarım imkanlarını değerlendirerek hayatlarını sürdürebilmişlerdir. Eskiçağlarda ilk kültürler de kendi bölgelerinin şartları içinde özlülük kazanacaklarından, orman kavimleri “ asalak” kültürü ( avcılık, devşiricilik), ziraata elverişli yerlerde oturanlar “ köylü” kültürünü ( çiftçilik) ortaya koymuşla, bozkırlardakiler “ çoban” kültürünü ( besicilik) meydana getirmişlerdir.[2]

Kültürlerin oluşum ve gelişimleri yalnız coğrafya ile sınırlı değildir. Kültürler belirli coğrafyalarda ortaya çıkarlar, ancak kültürün temsilcileri toplumlardır. Çünkü her toplumun kendine has kültürü vardır. Zaten kültür tanımlamaları da farklı kültürlerin varlığına işaret eder. Burada bazı kültür tanımlarını verebiliriz:

“ Bilgiyi, imanı, sanatı, ahlakı, hukuku, örf-adeti ve insanın cemiyetin bir üyesi olması dolayısıyla kazandığı diğer bütün maharet ve itiyatları ihtiva eden mürekkep bir bütün.”

“ Bir topluluğun yaşama tarzı.”

“ Atalardan gelen maddi-manevi değerler yekünu”

“ İnsanın tabiatı ve kendini idare etme yolu ile bizzat meydana getirdiği eser”

“ Bir toplulukta öf ve adetlerden, davranış tarzlarından, teşkilat ve tesislerden kurulu ahenkli bütün.”

“ Umumi olarak inançlar, değer hükümleri , örf ve adetler, zevkler kısaca insan, tarafından yapılmış ve yaratılmış her şey”

“ Bir millet fertlerinin iştirak halinde bulunduğu manevi hayat.”[3]

Tanımlardan da anlaşılacağı üzere kültür millidir, bir millete aittir. Başka milletlerin kültürlerinden farklıdır. Biz de kültürün bir tanımını yaparsak ; “ Kültür bir milletin maddi ve manevi değerlerinin bütünüdür” diyebiliriz. Dolayısıyla kültür bir millete aittir. Medeniyet ise daha geniş çerçevelidir. Tekniğin çerçevesi daha da geniştir. Çünkü teknik bütün insanlığın malıdır. Medeniyetlerin oluşumunda dinler büyük rol oynar. Aynı dinin mensupları aynı medeniyet dairesi içerisinde yer alırlar. Örneğin diğer Müslüman milletlerle Türkler aynı medeniyet dairesi, yani İslam medeniyeti dairesi içerisindedirler. Aynı medeniyet dairesi içerisinde olanların kültürleri birbirinden farklıdır. Örneğin can kurtaran vasıta olarak teknolojinin ürünüdür, herkes yararlanabilir. Üzerindeki hilal medeniyetin sembolüdür. İslamiyeti gösterir. İçerisindeki nazarlık ya da “ Allah korusun”, “Maşallah” yazıları kültürü yansıtır. Dolayısıyla teknolojinin ürünü olan her hangi bir araçta önce medeniyetin sonra kültürün yansıması görülür.

İşte Türk kültürü yalnız Türklere aittir. Onda Türk milletinin atalarından aldığı değerler görülür. Türk insanının sevinci, üzüntüsü, heyecanı, zevki, kabiliyeti, hayata bakış acısı, pratik zekasının ürünleri dikkati çeker. Türk insanının hayatını sürdürdüğü bütün kültür coğrafyalarında Türk kültürünün bütün özellikleri bulunur.

Türk insanının giyim, kuşamı, yemekleri, türküleri, ninnileri, şiirleri , atasözleri, deyimleri, duaları, bedduaları, kelimeleri, ikilemeleri, unvanları vb. Türk kültürünün temel yapı taşlarıdır. Bu yüksek kültür kaynağını geçmişten alır, hayat tarzı olarak devam eder. Asıl olan onu geliştirerek yeni nesillere aktarmak gerekir. Unutulmamalı ki kendi kültürlerine sahip çıkamayanlar, gelenek göreneklerini unutur, inançlarını yaşayamaz ve başkalarının kültür daireleri içerisinde yok olurlar.

I. BÖLÜM

COĞRAFİ YAPI VE TARİH

A. COĞRAFİ YAPI

1. Arazi

Bölge engebeli bir araziye sahiptir. Arazinin en basık yeri öz boyu olup, en yüksek yeri yaylanın olduğu alandır. Arazide zaman zaman düz alanlar bulunmasına rağmen, eğim oldukça fazladır. Arazinin güneyden kuzeye doğru yükseldiği görülmektedir. Bu yükseliş öz boyundan yaylaya kadar devam etmektedir. Erenler tepesinde aşağı yukarı rakım 1750 metreyi bulmaktadır.

Güneyde Kirmir Çayı köyün arazisinin genelde doğal sınırını oluşturmaktadır. Kuzeyde ise, köyün ekilir- dikilir arazisi köy üzerindeki yamaçta son bulmakta, ancak dağ ve otlak düşünüldüğünde yaylanın kuzeyinde Erenler mevkii içerisine alacak şekilde yayılmaktadır. Batıda Gavur deresi, doğuda ise, köylü tarlaları sınırı oluşturmaktadır. Bu sınır kesinlik göstermeyip, başka yerlerde de köylünün tarlaları bulunmaktadır.

Arazi incelendiğinde büyük ölçüde taşlıktır. Ekilip dikilecek alanlar çok geniş değildir. Düz, ekilip dikilen arazilere “ yazı” denilmektedir[4]. İşte yazılar ve keseler yazıları tabirleri bu düz geniş tarlalar için kullanılmıştır. Eğimli yerlerdeki tarlalar bu yazılar kadar önem taşımamaktadır.

Arazi ve tarlaların toprak yapısına göre de isimlendirildikleri dikkat çekmektedir. Bunlara örnek olarak Aksekiler, Bozbağlar, Çamurlalar, Karayakalar, Çeyiltarlalar, Kızılmeşeler gösterilebilir. Burada toprağın rengini ya da kumlu, humuslu olduğunu anlamak mümkündür.

Arazide isimsiz yerin kalmaması coğrafya ile bütünleştiğini göstermektedir. Arazinin yapısı, toprağın rengi dikkate alınarak verilen isimlerin yanında farklı isimlendirmeler de bulunmaktadır. Bu isimler toplu olarak gösterilmiştir.

Arazide kuzeyden güneye doğru çeşitli dere yatakları bulunmaktadır. Bu dere yatakları aynı zamanda su kaynaklarına sahiptirler. Bu dereler araziyi kuzeyden güney yönünde bölmektedirler. Dere kenarındaki araziler daha çok bağ ve bahçe olarak kullanılmaktadırlar.

Öz boyunda önemli arazi parçasını bükler oluşturmaktadır[5]. Bu bükler sulak arazilerdir. Çaydan alınan sularla beslenmektedirler. Eskiden çeltikler bu büklerde yetiştirilirdi. Günümüzde ise, daha çok bahçecilik için kullanılmaktadırlar.

Arazinin önemli bir kısmı kuru tarıma hizmet vermektedir. Toprağın uygun olduğu yerler ise, bağ ve bahçelere ayrılmıştır. Yine arazinin sulanabilen bazı alanlarının çayır olarak hizmet verdiği dikkate şayandır. Ekilmeyen yerler ise “ kısır” tabir edilmektedir.

Arazide boş alanlar ise, köylünün hayvanlarının otlatılması içindir. Bütün köylünün hayvanları bu boş alanlardan , hayrat ve otlaklardan yararlanabilmektedirler.

Yayla da önemli bir otlak alanıdır. Buradan insanların sürüleri yararlanabilmektedir. Çevresi de düşünüldüğünde şüphesiz en geniş otlak alanıdır.

2. Bitki Örtüsü

Bitki türlerini insan eliyle yetiştirilen ve kendiliğinden yetişenler olmak üzere iki kısımda ele alabiliriz. İnsan eliyle yetiştirilen bitki türleri meyvaları yenilenlerdir. Ekilir arazide daha çok yenilir meyva türleri bulunmaktadır. Dağda ise, ağırlıklı olarak yenilmeyen bitki türleri yer almaktadır.

Köy ve çevresindeki bitki türlerini meyvalar oluşturmaktadır. Bu türler arasımda elma, armut, erik, dut, kiraz, vişne, şeftali, ayva, badem, övez, kayısı, muşmula, iğde , üzüm, ceviz vb sayılabilir.

Köy ve çevresinde orman ( böğürtlen), çalı mini, gövem, çitemik, kuşburnu ve alıç gibi meyvesi olan bitkilerde bulunmaktadır. Köy arazisi içerisinde meşe, kavak, ardıç, sakızlık, dişbudak türü ağaçlar yer almaktadır.

Dağda ise, sarı çam, kara çam, güyner, ardıç, meşe, alıç, pireboğlu, akça ağaç, gökçe ağaç, dağ söğüdü, dağ elması, fındık, dağ kavağı gibi ağaç türleri bulunmaktadır. Dağda ağırlıklı olarak bulunan ağaçlar çam ve meşe türleridir. Dağda en fazla bulunan ot türleri ise, yonca ve kekiklerdir. Kekikin çok çeşidi bulunmakla birlikte en çok bilinenleri normal kekik ve kara kekik olarak bilinen türlerdir. Ayrıca güvey çiçeği olarak bilinen bir çeşit kekik türü de bulunmaktadır. Eskiden arazinin önemli bir kısmı ağaçla kaplıymış. Günümüzde epey bir azalma vardır. Bin dokuz yüzlü yıllarda yukarı mahalle çamlarla kaplıymış. Bin dokuz yüz yetmişli yıllarda köyden çam ağaçları görülebilmekteydi. Günümüzde ancak yaylaya çıkıldığında çam ağaçları görülebilmektedir. Yüzyıl öncesinde çamla kaplı yerlerde çam kalmaması bitki örtüsünde önemli değişikliklerin olduğunu göstermektedir. Bundan böyle duyarlılığın artması ve ağaçların korunması, ağaç kesmek yerine dikilmesi , boşa alanların korumaya alınarak hatıra ormanlarının dikilmesi bitki örtüsündeki değişikliğe olumlu yönde katkı sağlayabilecektir.

3. İklim

Bölgenin iklimine bakıldığında yazlar kurak ve sıcak geçmektedir. Kışlar ise soğuk ve yağışlıdır[6]. Kış ve yaz arasındaki sıcaklık farkı çok farklıdır. Bahar kıştan yaza bir geçiş oluşturmakta olup, bahara ilk yaz da denilmektedir. Baharla birlikte sıcaklıklar artmaktadır. Bahar ayında yağış fazla olmaktadır. Sonbahar ise, yazla kış arasında bir geçiş dönemini oluşturmaktadır.

Doğudan esen yel için “ dan yeli” tabiri kullanılmaktadır. Kuzeyden esen yel “ Poyraz”dır. Güneyden esen yel için ise, “ aşağı yel” tabiri kullanılmaktadır. Batıdan esen yel “ kara yel” olarak bilinir. Bölgede poyraz en güçlü esen yeldir. Dan yeli ve aşağı yel bölgede çok etkili değillerdir. Batıdan esen “ kara yel” pek itibar edilen bir yel değildir. Özelikle kuzeyden esen yel etkili olup, havayı serinletmektedir. Özellikle bu yel sayesinde geceleri de çok serin geçmektedir. Yazın bile gece ve gündüz arasında ısı farkı da çok fazladır.

B. TARİH

1. Türk Dönemi Öncesi

Bölgenin Türk dönemi öncesi tarihi Ankara’nın tarihi gelişim süreci içerisinde değerlendirilebilir. Ankara, Anadolu’nun en eski yerleşim merkezlerinden birisidir. Burası tarih öncesi dönemlerden itibaren önemli bir merkez olmuştur. Ankara’nın önemli bir merkez olmasında coğrafi konumunun çok büyük önemi vardır. Asya kıtasının batı uçunda bulunan ve Asya ile Avrupa’nın orta kesimindeki Ankara, bütün yolların kesiştiği noktada yer almaktadır. Aynı zamanda Avrupa’dan Asya’ya, Asya’dan Avrupa’ya yapılan göçler esnasında ve hatta Anadolu’da doğudan batıya, batıdan doğuya, güneyden kuzeye ve kuzeyden güneye yapılan seferler sırasında devamlı uğranılan bir merkez olmuştur. Ankara’dan kuzeybatıya doğru yönelindiğinde doğal geçitler, batıya ve kuzeybatıya doğru ulaşımı sağlamıştır. Kargasekmez mevkiinden öz boyunu takip ederek, batıya doğru gitmek mümkün olmuştur[7].

En eski dönemlerde bir çevrede yerleşimin olduğunu gösteren ipuçları bulunmaktadır. Bir iskanın olabilmesi için insanın temel ihtiyaçlarını karşılayacak kaynakların bulunması gerekmektedir. Bu kaynakların adı geçen coğrafyada mevcut olması burada iskanın olmasına temel oluşmuştur. Ankara ve çevresinde yapılan arkeolojik kazılar sonucunda elde edilen buluntular burasının tarih öncesi devirlerde iskan edildiğini göstermektedir[8]. Bu bölgede geçen asrın başlarında yapılan kazılarda, Uzağıl Mevkii, Maltepe civarı ve Çubuk Vadisinde buluntular ortaya çıkarılmıştır. Atatürk Orman Çiftliği yakınlarında da tarih öncesi dönemlere ait buluntular ele geçirilmiştir. Ankara kalesi civarındaki buluntularda tarih öncesi dönemde burada iskanın olduğunu göstermektedir. Ayrıca, Ergazi, Bağlum ve Güdül çevresinde de tarih öncesi dönemlere ait buluntular ortaya çıkarılmıştır. Bakır çağında Ankara ve Çevresi büyük önem kazanmıştır.Karaoğlan, Ahlatlıbel ve Etiyokuşu kazılırında ortaya çıkarılan yapılar, araç ve gereçler bu dönemde Ankara ve çevresinin önemli bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Ankara ve çevresinde köylerin kurulduğu , hayvanların büyük bir bölümünün evcilleştirildiği, tahıl ekiminin yapıldığı ve kısmen dokumacılıkla uğraşıldığı anlaşılmaktadır[9].

M.Ö. II. bin yılın başlarında Asurlu tüccarlar Orta Anadolu’ya kadar gelerek, ticari faaliyetlerde bulunmuşlardır. Bu dönemde tüccarların nereye kadar ulaştıkları tam olarak bilinememektedir. M.Ö II. bin yılın başlarından, Hititler’in Anadolu’ya geldikleri döneme kadar süren Asur Ticaret Kolonileri devrini takiben Hititler Orta Anadolu’ya gelerek Hattuşaş ( Boğazköy) merkez yapmışlar ve hakimiyet sahalarını kısa bir zamanda genişleterek, Ankara ve çevresine de hakim olmuşlardır.[10]

Hitit devleti yıkıldıktan sonra orta ve yukarı Sakarya havaisinde yaşayan Frigler zamanla daha geniş coğrafyaya yayılmışlardır. M.Ö. IX. yüzyılda Gordion (Polatlı-Yassıhöyük) merkez olmak üzere, Orta Anadolu’da Ankara ve çevresini de hakimiyet sahası içerisine almışlardır.[11]

M.Ö. VII. Yüzyılın sonlarına doğru Kafkaslardan Doğu Anadolu’ya giren Kimmerler Orta Anadolu’ya yönelmişlerdir. M.Ö. VII. Yüzyılın ilk yıllarında Kızılırmak havzasına kadar ulaşmışlardır. M.Ö. VII. Yüzyılın ilk çeyreği içerisinde Frigler’in başkenti Gordion’u tahrip etmişler, Frig devletinin yıkılmasını sağlamışlardır.[12] Frigler’in bulunduğu coğrafyaya dolayısıyla Ankara ve çevresine de belirli bir süre hakim olmuşlardır.

Pers hakimiyeti döneminde ticaret ve posta yolu olarak kullanılan Kral yolunun Ankara önemli bir konaklama yeri ve ticaret şehri durumuna gelmiştir[13].Pers hakimiyeti Makedonyalı Büyük İskender’in Anadolu’ya gelişine kadar devam etmiştir. İskender M.Ö. 333 yılında Ankara’ya gelmiştir[14]. Doğudan batıya, batıdan doğuya geliş-gidişlerde Kral yolu kullanılmıştır. Bu kral yolu ya da onun bir kolunun öz boyunu takip ederek gittiği muhtemeldir.

Büyük İskender’in Anadolu’da hakimiyet kurduğu dönemden sonra Galatlar’ın merkezi olan Ankara, en parlak çağını Romalılar döneminde yaşamıştır.[15] IV yüzyılın son çeyreği içerisinde doğudan batıya doğru ilerleyen Hunlar 391 yılında Roma İmparatorluğu üzerine yüklenmişlerdir. Hunlar’ın bir kolu Ankara ve çevresine gelmişlerdir[16]. Ancak öz boyuna yayılıp yayılmadıkları bilinmemektedir.

Roma İmparatorluğu doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmasından sonra şehir Bizans hakimiyetine geçmiştir. İslam orduları ise, Hz. Muhammet’in “ Elbet Konstantiniye (İstanbul) fethedilecektir. Onu fetheden kumandan ne güzel kumandan onun askeri en güzel askerdir.” Hadisinden hareketle bu övgüye mazhar olabilmek için İstanbul’a ulaşmak gayretiyle Anadolu’ya seferler düzenlemeye başlamışlardır. Bu amaçlarına ulaşabilmek için Ankara ve çevresini ele geçirmeye çalışmışlardır.[17] Belirli bir süre şehri ellerine geçirmişler, ancak daha sonra Bizans hakimiyeti tekrar oluşturulmuştur.[18]

Ankara ve çevresinin Türk dönemi öncesi Bizans dönemiyle son bulmaktadır.

Türk dönemi öncesi için araştırmaların Kirmir Çayı ve çevresi merkezli araştırılması bölgenin Türk dönemi öncesi için bir fikir verebilecektir. Köy ve çevresinde de Türk dönemi öncesine dair izler görülmektedir. Özellikle köyün güneydoğu kesiminde bazı izler dikkat çekmektedir.

2. Türk Dönemi

Ankara ve çevresinin Türklerin eline geçmesi, Türkler’in Anadolu’ya girmeleriyle bağlantılıdır. Bütün İslam şarkını elinde tutan Selçuklu sultanı Alp Arslan’ın 1071 Malazgirt zaferinden sonra, Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır.İslam ordularının akınları ve iç çekişmeler sonucunda iyice yıpranmış olan Bizans imparatorluğunda Türklere karşı koyabilecek fazla güç olmadığından, Türkler 1073 yılında Ankara ve çevresine ulaşmışlardır.[19] Anadolu’nun ortasında bulunan Ankara ve çevresinin Türkleşmesi ve İslamlaşması süreci de bu tarihten itibaren başlamıştır. Bu süreç Osmanlı dönemine kadar büyük ölçüde tamamlanmıştır.

Ankara ve çevresine ulaşan Türk toplulukları Anadolu’nun diğer bölgelerinde de olduğu gibi, bu coğrafyaya yerleşmeye başlamışlardır. Anadolu’ya belirli zaman aralıklarında gruplar halinde Türk toplulukları gelmiştir. Bir Arap gezginin belirttiğine göre, XIV. Yüzyılın başlarında Denizli civarında iki yüz bin, Kastamonu civarında yüz bin, Ankara civarında ise, otuz bin çadırlık Türkmen kitlelerine rastlanmıştır.[20] Buradan her çadırda ortalama on kişinin bulunduğu düşünülürse Ankara ve çevresinde XIV. yüzyılın başları itibariyle üç yüz bin Türkmen kitlesinin varlığı sonucu çıkarılabilir. Buradan da Ankara ve çevresine gerçekleştirilen göçlerin ne denli büyük olduğu anlaşılır.

Anadolu’da XIV. yüzyıl vesikalarına göre tespit edilen 890 Oğuz boyu adı taşıyan köyden 49 tanesinin Ankara ve çevresinde olduğu bilinmektedir. Köylerden Kayı, Bayad, Yazır, Döger, Dodurga, Avşar, Kızık, Karkın, Bayındır, Peçenek, Çavundur, Çepni, Eymür, Ala-Yuntlu, Yüreğir, İğdir, Yuva ve Kınık olmak üzere 18 Oğuz boyu adı bu çevrede tespit edilebilmektedir. 24 Oğuz boyu adının 18 tanesinin Ankara ve çevresinde bulunması çeşitli Oğuz boylarının bu bölgeye yerleşmiş olduğunu göstermektedir. Özelikle Güdül, Kızılcahamam ve Çamlıdere çevresinde Bayad, Bayındır, Peçenek, Çepni, Yüreğir, Kınık, Kayı, Avşar ve Kızık adı taşıyan köylerin varlığı Oğuz boylarının yerleşimini göstermek bakımından önem taşımaktadır.[21] Oğuz boyu adı taşımayan köylerin kurucuları da çeşitli Oğuz boylarının mensuplarıdırlar. Hatta Akçakese gibi büyük köyler için bu durum karakteristiktir. Bu çerçevede öncelikle Peçenek, Bayındır, Kınık vb boy mensuplarının bu oluşuma büyük ölçüde katkı sağladıkları düşünülmelidir.

Osmanlı dönemi ile birlikte artık en küçük yerleşim birimi, nüfusu, İktisadi yapısı, sosyal ve dini yapıları hakkında bilgi sahibi olabilmekteyiz. Osmanlı Devleti’nin tımar sisteminin uygulandığı eyaletlerde, nüfus ve vergilendirilebilir gelir kaynaklarını belirlemeye tahrir denilmekte olup, bilgiler tahrir defterlerine işlenmiştir.

Ankara ve çevresinin tahrirlerinin ne zaman yapılmaya başladığı bilinmektedir. Mevcut belgeler incelendiğinde Fatih Sultan Mehmed döneminde,1463 yılında tahrir yapılmıştır. Bu tarihte Akçakese Köyü’nün Yabanabad( Kızılcahamam)’ a bağlı olduğu görülmektedir. Bu tarih itibariyle köyün hane sayısı 171 olarak kaydedilmiştir. 1530 yılında 110 hane ve 81 mücerret( daha çok bekar, vergiye tabi olmayan) 1571/1572 yılında ise 186 hane ve 126 mücerret olduğu görülmektedir.[22] Burada mücerretleri de birer hane gibi kabul edersek, 1463 yılında 171, 1530 yılında 191 ve 1571/1572 yılında ise 202 haneden söz edebiliriz.

Tahrirlerin 1463 yılından önce de yapıldığı bilinmektedir. Murat Hüdavendigar ( I. Murat) döneminde tahrir yapılmıştır. Tahrir yapılmasa bile 1463 tarihli tahrirdeki bilgilerden daha eski dönemlere ulaşılabilmekte, hatta Orhan Gazi dönemine ait bazı bilgiler tespit edilebilmektedir. Belirtilen tarihten aşağı yukarı 100 yıl eskiye gidildiğinde köyün aynı şekilde var olduğunu söyleyebiliyoruz.

Yukarıda da belirttiğimiz üzere, 14. yüzyılın başlarından itibaren bölgenin kuvvetle Türkleşip İslamlaştığı, Türkmen dalgalarının Ankara ve çevresini yurt tutmalarıyla açıklanabilir. Şüphesiz bu göç dalgalarından çok önce, Malazgirt zaferinden hemen 2 yıl sonra, 1073 yılında Ankara’nın Türk hakimiyetine girdiğini yukarıda belirtmiştik. Bu tarihten hemen sonra 12. yüzyılın başlarında Türk hakimiyeti Ankara’da perçinleşince, Akçakese köyü için de bir Türk iskanından söz edebiliriz. Buradan Anadolu’nun ve adeta onun kalbinde yer alan Ankara’nın Türkleşmesi ve İslamlaşmasıyla birlikte Akçakese Köyü de Türkler tarafından iskan edilmeye başlanılmıştır. Belgelerin günümüze kadar hepsinin ulaşmadığından hiç değilse, 1463 yılından başlamak üzere, Akçakese adının belgelerde zikredilmeye başladığını söyleyebiliyoruz.

Önemli bir hususta Akçakese Köyünün bağlı olduğu Güdül ilçesinin ve ona bağlı Çağa kasabasının adlarının Selçuklu Türkleri’nin komutanlarından iki tanesinin adı olmasıdır. Yerleşim birimlerine adlarını veren bu beylerden hareketle bölgenin Türkleşmesinin 12. yüzyılın başlarına kadar gittiğini kabul edebiliriz.[23] Şüphesiz bu oluşum yalnız Çağa ve Güdül’le bağlantılı olamayıp, bütün bölgeyle alakalıdır.

Akçakese köyü ve çevresinin Türkler tarafından iskanının 12. yüzyılın başlarına kadar gittiğini delillendirmeye çalıştıktan sonra, tekrar Osmanlı dönemi belgelerinde adını sırasıyla takip edebiliyoruz. Çünkü köyün adına a çeşitli zaman aralıklarında değişik belgelerde rastlanılmaktadır. Yabanabad kazası hicri 1256, miladi 1840 tarihli sayımında Akçakese Köyü’nün adına rastlanılmakta olup, köyde 59 hanenin varlığı anlaşılmaktadır.[24]

Köy nüfusundaki dalgalanmalar yeni bir takım oluşumlarla açıklanabilir. 1463 yılında 171 hane olan ve nüfusu hiç değilse (171x6:1026)[25] 1000’ i geçen köyün 1840 tarihinde 59 hane olması , takriben ( 59x6: 354) 350 insanın yaşaması dikkate değer bir husustur. Bu durum köyden göçlerle ve iktisadi bir takım olumsuzluklarla açıklanabilir. Bırakın 1463 yılından 1840 yılına kadar geçen 377 yıllık zamanı,30 yıllık zamanda bile, büyük değişiklikler görülmektedir. Akçakese köyünde 1970’li yıllarda 300 hane varken, ilkokulunda birinci sınıf iki şubeye ayrılmışken, şimdi ilkokulu kapalı, köyde ise yaklaşık 50 hanenin iskanı söz konusudur.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kurulması ve Ankara’nın başkent yapılması ile birlikte köy varlığını sürdürmüş, Güdül, Ayaş’a bağlı bir kasaba iken, gelişimiyle birlikte ilçe yapılmış, böylece Akçakese köyü yeni idari taksimata göre Güdül’e bağlanmıştır. Büyük ölçüde nüfus kaybı olmakla birlikte, nasıl ki bir zamanlar Yabanabad’ın en büyük köylerinden biri Akçakese idiyse, şimdi de Güdül’ün en büyük köylerinden birisidir. Güdül’e bağlı 27 köy [26]( bu köylerden bazıları belde olmuştur) incelendiğinde Akçakese’nin en büyük köylerden birisi olduğu görülecektir.

Akçakese’nin Türkleşip, İslamlaşması Anadolu’nun Selçuklu Türkleri’nin eline geçmesinden hemen sonraya rastlamaktadır. Bundan böyle tamamen Türkler tarafından iskan edilen önemli bir merkez haline gelmiştir. Adına ilk kez Osmanlı dönemi belgelerinde doğrudan rastlanıldığı görülmektedir. Çünkü diğer yerleşim birimlerinin adları da ilk kez bu dönemde Osmanlı belgelerinde yer almaktadır. Öncede belirtmiş olduğumuz üzere, köydeki hane sayısındaki farklılaşmalar doğrudan vergi haneleriyle bağlantılıdır. Bir şekilde vergiye dahil edilmeyenler kayıt altına alınmamışlardır. Bu hususunda göz önünde bulundurulması gereği vardır. 1840 yılında Akçakese köyünde kayıtlı 59 hane bulunmaktadır. Bunlar vergiye tabi, arazi ve hayvanları olan hanelerdir. Ekonomik durumu iyi olmayanlar buraya işlenmemiştir. Köyün nüfusunun az olması yalnız kayıt altına alınmayanlarla ilgili değildir, şüphesiz başka yerlere göçlerin de düşünülmesi gerekir. Bütün bu gelişmelere rağmen Akçakese tarihi boyunca önemini korumuş, bölgenin tarihi ve kültürel bakımdan en kayda değer merkezlerinden birisi olma özelliğini taşımıştır.

II.BÖLÜM

ÖZEL ,DİNİ , TİCARİ VE SOSYAL HİZMET VEREN YAPILAR

A. ÖZEL YAPILAR

1. Ev ve Konaklar

Ev insanının hayatının önemli bir kısmını geçirdiği özel mekandır. Ev,

İklim ve coğrafi şartlar dikkate alınarak yapılır, coğrafya ile ilgili malzeme kullanılır. İnsanların hayat tarzları büyük ölçüde evlere ve onların yapımına etki etmiştir. Türkler’in konar-göçer hayat sürdürdükleri dönemlerde “ göçerevler” ya da” Çadırlı Kağnılar” yaptıkları bilinmektedir. Bu evleri dört ya da altı tekerlekli, dört bir tarafı ve üstleri keçe ile kaplı arabalardı. Bir kısmının iki, bir kısmının da üç odası bulunuyordu. Bu evler yağmura, kara ve yele karşı korunaklıydı. Arabaları öküzler çekmekteydiler.[27]

Türkler’in yerleşik hayatı benimsemeleri ile birlikte belirli bir yerde sabit meskenlerinin olması gereklilik gösterdi. İşte yerleşikliğin en önemli belirtisi olan ve insanların yaptıkları evler ortaya çıktı.[28] Köydeki evler de bu yerleşik hayatın bir gereği olarak yapılmaya başlanmıştır.

Köydeki evlerin başlangıçta ana malzemesi ahşap, taş ve topraktı. Eskiden evler bu üç malzemeyle yapılırdı. Evlerin temel kısımları ve bazı duvarları taştan, diğer yerleri ahşaptandı. Üzerleri ise, toprakla kapatılmaktaydı. Toprakla üzeri kapatılan evler için “ kaş” tabiri kullanılıyordu. Kaş ya da kaşlı evler yağmur yağınca mekanın içine su sızırma, yani akma tehlikesi taşımaktaydı. Bunun için toprağının sıkıştırılması gerekirdi. Bu işlem için “ yuvak” adı verilen silindirik taşı ve ahşap kolu olan alet kullanılırdı. Bu aletle toprak “ yuğulurdu”. Bunun sonucunda toprağın suyu evin odalarına sızdırması önlenmiş olurdu.

Evlerin üzerinin kiremitle örtüldüğü konakların yapılması kaş evlerin tarihe karışmasına neden oldu. Böylece kaş evler teker teker yıkılarak “ konaklar” yapıldı. Kaş evler gibi konaklar da iki katlı olarak inşa edildiler.

Konaklarda kullanılan malzeme taş, ahşap ve toprak yerine, taş, tuğla ve kiremittir. Şüphesiz kiremidin de ham maddesi kırmızı topraktır, ancak kiremidin pişirilmesi akma olayını tamamen ortadan kaldırmış durumda olup, yuvak da tarihe karışmış durumdadır.

Evlerin üst kısmı oturmak için kullanılır. Alt kısmı ise, daha çok hayvanlar içindir. Evlerde ana kapıdan önce avluya girilir. Avlunun yan tarafında dam bulunur. Dam hayvanların bağlandığı yerdir. Bir evde birden fazla dam olabilir. Damda her hayvanın bağlandığı yerde, yerden takriben bir metre yükseklikte “ ahur” adı verilen, hayvanların yem ve saman yedikleri yer bulunur. Dam içerisinde buzağının konulduğu bölmeye ise “ çiten” denilir. Damda hayvanların pisliklerinin atıldığı avluda da tavukların girip çıktığı yere ise “ temek” adı verilir. Avlunun yanında odunların yığıldığı yer bulunmaktadır. Bu yığılmış odun grubuna ise “ küren” adı verilmektedir. Tavukların tünedikleri, aynı zamanda “ tünek” adıyla bilenin kümesleri yine avlunun bir kenarında bulunur. Onların yumurtladıkları yere “ holluk”, holluğa yumurta şeklinde konulmuş numuneye de “ hol” denir.

Evin üst katında odalara girmeden önce arada bulunan koridora “ çardak” denir. En öndeki balkona ise, “ çıkartma” adı verilir. Çardakta kapalı bir dolap gibi olan ve genelde süt konulan yere ise “ sütlük”, “ Sütleğe” denilir. Üst katta gelende üç ya da dört oda bulunur. Bu odalardan birisi ocaklıklı olup, “ aşhane” , “ mutfak” olarak bilinir. Yemekler orada pişirilir ve orada yenilir. Diğer odalar ise yatmak içindir. Odalarda yatakların yığıldığı yerlere ise “ yüklük” denilir. Ayrıca duvarlara gömme olarak yapılmış küçük kapıları bulanan tek kişinin yunabileceği “ hamamlık” ya da “ gusulhaneler” de karakteristiktir. Bu özellikleriyle Türkler’in baba ve çocuklarının aynı çatı altında yaşaması bakımından da fonksiyoneldir. Odalarda lambalıklarda bulunmaktadır. Buralara elektrik yokken konan gaz lambaları geceleri evleri ışıtmaktaydılar. Bu lambalıklar odayı en iyi şekilde ışıtacak bir yere yerleştirilmişlerdi. Yine odaların bazılarında ve çardağın uygun yerlerinde ambar ve bir çeşit küçük ambar vazifesi gören “ sarpınlar” bulunmaktadır. Bu ambar ve sarpınlar ekin, çeltik, un vb. koymak için kullanılmaktadırlar. Ayrıca evlerin samanlığı da bulunmaktadır. Çoğu zaman bu samanlıklar evin bir köşesinde iki katı işgal etmektedir. Evin diğer müştemilatı ise hela, yani tuvalet ve abdestliğidir. Çatıdaki boş alanın ise, kullanıldığını söylemek mümkündür.

2. Yayla Evleri, Gelük ve Cergeler

İnsanların barındıkları mekanlar yalnız köydeki evlerden ibaret değildi. Eskiden insanlar yaylaya çıkarak bahar ve yazı yaylada geçirirlermiş. Yaylanın yanı başına yayla evleri yapılmış. Herkesin yayla evi sabit bir yerdeymiş. Yaylaya çıkıldığında herkes kendi evine yerleşirmiş. Şimdi o yayla evlerinin yalnız taş temelleri yerlerinde durmaktadır. Bu durum köyde yaylak hayatının varlığının en güzel delilidir. Kışın ise, köye kalınırmış. Dolayısıyla yaylak ve kışlak hayatı köyde uzun zaman devam etmiş. Bu durum Türkler’de yaylak ve kışlak hayatının varlığı ve köy hayatının başlaması ile de uzun süre önemini koruduğunu belirgin bir şekilde göstermektedir.

Yayla evlerinden başka arazide “ gelük” adı verilen mekanlarda mevcuttur. Gelükler üç tarafı taşla örülü, üzeri toprakla örtülü önü açık mekanlardır. Tarla ve bağlarda bulunurlar. Yağmur yağdığında barınılan güneş başa vurduğunda gölgesinden yararlanılan, bağ beklenirken içinde durulan basit yapılardır. Bu yapılar doğrudan şahıslar tarafından yapılmıştır. Ancak yapan ve yaptıranların dışında insanlar da bunlardan yararlanabilirler. Günümüzde ise, bu gelüklerin tarih sahnesinden çekildikleri görülmektedir.

Tıpkı gelükler gibi araziye yapılmış , gelüklerden çok daha büyük “dam” adı verilen yapılar vardı. Bunlar hayvanların barındırılmasına yönelikti. Özellikle çift ve düven sürmekte kullanılan öküzler bu damlarda yatırılmaktaydılar. Köyden yürüyerek bir saat uzaktaki arazide bulunan bu damlar böylece hem iş kaybının önlenmesinde hem de hayvanların günde bir saat gelirken bir saatte giderken olmak üzere iki saat yol yürüyüp, yorulmalarının da önüne geçiliyordu. Günümüzde bu damların ancak temellerinin kaldığını söyleyebiliriz.

Araziye “cerge”lerde yapılmaktaydı. Cergeler basitçe yapılmış, insanları güneşten koruyan yerlerdi. Bu cergeler bostan bekleyen, bağ bekleyen kişiler içindi. Aynı şekilde avcılar için yapılmış “ avcı cerge” leri de karakteristikti.

B. DİNİ YAPILAR

1. Camiler

Cami namaz kılınan, dua edilen mekandır. Bu özeliğiyle “ Allah’ın evi” olarak kabul edilir. Daha doğrusu insanın Allah için dini vecibelerini büyük bir huşu içerisinde yerine getirdiği kutlu mekandır. İşte cami ve onun yanı başında yükselen minare İslam inancını, müslümanın ibadet mekanını sembolize eder. İnanç bağlamında o bölgede yaşayan insanların müslüman olduklarını, yani İslam dininin mensubu olduklarını gösterir.

Köyde iki tane cami bulunmaktadır. Bunlardan en eski olanı aşağı mahalledeki camidir. Yukarı mahalledeki cami ise, çok daha yenidir. Aşağı mahalledeki camiye Aşağı Cami, yukarı mahalledeki camiye Yukarı Cami denilmektedir. Yukarı mahalledeki cami her halde 1970 yılından biraz önce yapılmış olmalıdır. Aşağı Cami birçok değişim yaşamış olmakla birlikte tarihi köyün Türkleşip, İslamlaşmasına kadar gitmektedir. Köyün adının kayıtlı olduğu 1463 tarihli tahrir defterinde adı geçmektedir. Zaten bu tahrir defteri günümüze kadar ulaşan Ankara Sancağı ile ilgili en eski tahrir defteridir.

Bu defterde Vakf-ı Mezar-ı Paşacık ( Paşacık Türbesi ve Cami Vakfı) ile ilgili şu bilgiler yer almaktadır: “ Karye-i Kınık, vakf-ı yurtı-yı Paşacık, mütevelli Çöki Beg oğlunun oğlu Mehmed ve Bali ve Paşa ve Elvan oğlu Mehmed Sultanşa ve Ahmed ve Ali’dir. Vakfın öşri türbeye şart olunmuş ve baki mahsulatı mezkurlar mutasarrıflardır. Ellerinde padişah hükmü vardır ve eski defterlerde daha bu münval üzere yazılmış”, Karye-i Akçakise, tabiî Divan-ı Güzel , vakf-ı yurtı-yı Paşacık, kaziyye yukarı köyde zikr olunmuştur, ol münval üzere tasarruf olunur... Evkâf-ı mezküre için Çöki Beg oğlanları ve Elvan oğlanları iki cebelü verirler imiş, gine vireler” [29]

Bu belgeden anlaşıldığına göre Akçakese köyü Kınık ve Güzell ile birlikte Paşacık yurdu içerisinde yer almaktadır. Zaten kayıtlarda tımar ve vakıf köyü olarak bilinmektedir. Hatta eski defterde dahi aynı şekilde bilgilerin var olduğunun bildirilmesi bu vakfın eski olduğunu göstermektedir. Bu dönemde vakfın mütevelliğini Çöki Bey ve Elvan oğulları yürütmektedirler.

1530 tarihli Kanuni dönemi tahrir kayıtlarında da “ Vakf-ı cami ve mezarı Paşacık” hakkındaki bilgi mevcuttur. “ Karye-i Akçakise , tabi-i min, rüsum-ı örfiyeden nısfın paşa tasarruf ider ve nısf-ı ahır Umur ve Ali tasarruf idub yılda iki cebelü eşdirirler. Vech-i mezkur üzere mukarrername-i padişahi var imiş. Öşr-i şeriyye vakf-ı mezar-ı Paşacık , der karye-i mezburede olan Şahin Beg Abdullah Beg evladı tassarruf ide deyü mukararname-i padişah-i var deyü defter-i köhnede mestur, haliyen paşa Fevt olub nısf hissesine oğlu Mahmud mutasarrıf ve nısf-ı aharı mezkurun Umur ve Ali akrabalarından Sultanşah oğlanları Kaya ve Elvan ve Süleyman’a intikal edub vech-i mezbur üzere rüsüm-i örfiyyesine kemakan cebelülerin eşdirib tasarruf iderler ve öşr-i şer’iyyesi kemakan girü Paşacık’a mukarrer”; Karye-i Kınık , tabi-i mim örfiyesi içun cebelü eşdirilüb ve öşr-i şer’iyyesi vakf-ı mezar-ı Paşacık el-mezbur, kaziyye kema-zikr.”[30]

1571/1572 yılında da aynı şekilde vakfın fonksiyonunu icra ettiği görülmektedir. Vakfın geliri olan öşr-i şer’iyye ( öşür vergisi) Akçakese ve Divan-ı Güzel’in toplam 4310 akçe, Kınık köyünün ise 2150 akçe, toplam ise 6460 akçedir. Toplanan öşür vergisinin 1/5 i vakfın tevliyet, nezaret ve cibayetini( geliri toplayan) yürütenlere verilmesi şart koşulmuştur. Geri kalan paranın ise vakfın diğer masraflarına tahsis edildiği görülmektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere iki köyü öşür vergisi vakfa tahsis edilmiş, örfi vergiler bad-ı heva vb. karşılığında da seferi-Hümayun olduğu zaman teçhizatlı iki atlı sipahiyi orduya göndermekteydi. Ayrıca vakıf görevlileri olarak 1 imam, 1 türbedar, 12 cüzhan ve aşırhan( Kuran ve aşır okuyan kimseler), 1 ferraş( temizlik ve mefruşatı ile ilgilenen), 1 anbardar, 2 müezzin, 1 kayyum ve bir de görevi belirtilmeyen kimse olmak üzere toplam 20 kişi vakfın vazifeleri olarak görülmektedir. Bunlar Sefer-i hümayun için toplanan nüzul ve avarız (arazi) vergilerini vermekten muaf tutulmuşlardır.[31]

1704-1705 yıllarında Akçakese köyündeki Paşa camisi için imam, kayyım ve müezzine ayrı ayrı günlük yarım akçe verildiği görülmektedir.[32] 1858 yılında Paşacık camisi vakfının mutasarrıflığını Mustafa oğlu İbrahim Efendi, onun vefatından sonra da 1885 yılında oğlu Mahmud bu görevi üzerine almıştır. [33]

Belgelerde “Paşacık” “Paşa Cami” olarak geçen caminin Cumhuriyet dönemi ile birlikte görevlilerinin devlet tarafından maaşa bağlandığı, vakfın işlevini yitirdiği görülmektedir. İmam maaşını bir devlet memuru olarak devletten alırken, caminin onarımı ve bakımı, aynı şekilde yukarı mahalledeki caminin de bakım ve onarımı bizzat köy içi ve köy dışında yaşayan hemşehrilerimizin yardımlarıyla yapılmaktadır.

Bu tarihi bilgilerden sonra tekrar camilere, gönümüze dönebiliriz. Camiler köy cemaatinin ihtiyacını karşılayacak büyüklüktedirler. Her iki cami de aşağı yukarı kare planlıdır. Minber, mihrap ve son cemaatinin ihtiyacı karşılayacak büyüklüktedirler. Her iki cami de aşağı yukarı kare planlıdır. Minber, mihrap ve son cemaat yeri ile klasik cami modeli oluşturmaktadırlar. Minareleri ise tek şerefelidir. Eskiden hoparlörler olmadan minarelerin şerefesine çıkılarak ezan oradan okunur, sala oradan verilirdi. Özellikle Paşa Bey Cami’nin( Aşağı Cami) minaresi eskiden tamamen ahşaptandı. Şerefe kısmına içeriden ahşap merdiven ile çıkılırdı. Şerefe kısmı ve üst kısmı da aleme kadar ahşaptan yapılmıştı. Bu özelliğiyle bir sanat harikasıydı. Ahşap malzemenin çürümeye başlamasıyla birlikte minare yıkıldı ve yerine şimdiki minare yapıldı.

Yukarı cami normal vakit namazlarında ibadete açıktır. Aşağı camide normal vakit namazları da kılınmaktadır. Hatta cenaze namazları da aşağı camide kılınır. Yakın zamana kadar komşu köylerden gelenlerde Cuma namazlarını Aşağı camide kılarlardı. Çünkü her köyde Cuma hutbesi okunmaz ve Cuma namazı kılınmazdı. Aşağı cami bu özelliğiyle yalnız köyde yaşayanların değil, aynı zamanda çevreden gelenlerin de namazlarını kıldıkları kutlu bir mekan olmuştur. Günümüzde de hemşehrilerimizin ibadethanesi olarak vazife görmektedir. Bu cami için imam görevlendirilmiş olup, Yukarı Cami de ise cami cemaatinden imamete yani imamlık yapmaya durumu uyanlar gönüllü olarak vakit namazlarını kıldırarak, atalarının kendilerine emanet ettiği caminin fonksiyonunu yerine getirmesine gayret etmektedirler.

2. Kur’an Kursu

Kur’an kursları belirli bir yaşa ulaşmış kişilere Kur’an-ı Kerim okutulan namaz sureleri öğretilen ve dini bilgilerin verildiği yerlerdir. İşte köy kur’an kursu binası da bu amaca yönelik yapılmıştır. Bu düşünceden hareketle çocuklar kursta kur’an okumaya ve namaz surelerini öğrenmeye yöneltilmişlerdir. Genelde namaz surelerinin öğretimi, 32 farz üzerinde durulurdu. Bu çerçevede İslamın beş şartı anlatılmaya çalışılırdı. Burada namaz nasıl kılınır, oruç nasıl tutulur, kimler zekat verir, kimler hacca gider, nasıl sevap kazanılır, neler günahtır vb. üzerinde durulur, islamın temel kaideleri kursa katılanlara aktarılırdı. Hatta belirli bir süre başka köylerden gelen öğrenciler yatılı olarak kursta kalmaktaydılar.

Tamamen köylü tarafından yaptırılmış ve ihtiyaçları da yine köylü tarafından karşılanan Kur’an Kursu Türkiye Cumhuriyeti , Başbakanlık , Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağlanarak bir süre faaliyet gösterdi. Kurs hocası Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından görevlendirildi. Ancak köyden dışarıya gerçekleştirilen büyük ölçüde göç nüfusunun azalmasına , kursa gidecek insanın kalmamasına ve kursun kendiliğinden kapanmasına neden oldu. Şimdi bir zamanlar Kur’an Kursu Binası olarak yapılan yapı köyün güneybatısında, Sazak’ın doğusunda boş olarak durmaktadır.

3. Türbe

Türbeler Allah dostlarının mezarlarının olduğu yapılardır. Bu şekilde türbelerden biriside köy mezarlığındadır. Bu türbe kare planlı küçük bir yapıdır. Türbenin içerisinde iki kişi yatmaktadır. Türbede yatanlara “ yatır” adı verilmektedir. Yatırların her ikisinin de sandukaları türbe içerisinde görülmektedir. Türbenin mütevellileri hale bilinmektedirler. [34]

Türbenin dışında bazı yassı taş ve oluklar bulunmaktadır. Eskiden oluklu taş üzerinde kadınlar hastalanan çocuklarını yıkarlarmış. Aynı zamanda türbeye adakta bulunulurmuş. Daha çok köy türbesine tavuk familyasından horoz adanırmış. Horoz türbede kesilir,kanı akıtılırmış. Bu adak olarak kesilmiş horoz türbedar kimseye verilirmiş. Böylece adağı gerçekleştirilen kişi çocuğunun hastalıktan kurtulacağına inanırmış. Burada kesilen horozun normal kurbanla karıştırılmaması gerekir. Burada yalnız kan akıtmak esasına dayalı bir anlayış hakim olup, akan kanın çocuğun üzerindeki rahatsızlıkları yok edeceği düşüncesi ön plana çıkmaktadır.

4. Erenler

Türkiye’nin birçok bölgesinde Erenler mevki mevcuttur. Böyle mevkilerde biri de yaylanın kuzeyinde 1738 metre rakımlı tepededir. Erenler de doğrudan herhangi bir bina bulunmamaktadır. Ancak etrafı büyük taşlarla çevrilmiş büyük yatır mezarları, mezarların kuzeyinde dua alanının güney sınırını oluşturan taştan epey sağlam bir duvar, geniş alanın ortasında büyük taşlarla çakıl şeklinde oluşturulmuş bir taş yığıntısı bulunmaktadır. Bu taş yığını imamın arada toplanan cemaat tarafından görülmesini sağlayan bir yerdir. Bu özelliğiyle Erenler bir çeşit “ Açık Hava İbadethanesi” konumundadırlar. Eskiden buruda bir yapı ya da mezarların üzerini kapatan bir türbe olup olmadığını söyleyebilmek mevcut durumdan hareketle gayet zordur. Çünkü çevredeki yüzey araştırmalarında herhangi bir ize rastlanılmamaktadır.

Erenler mevkiine yalnız yağmur duası için gidilmektedir. Münferit olarak ziyaret de edilmektedir. O bölgede hayvan otlatanlar da uğrayarak dua etmekte ve orada yatanların ruhlarına fatiha okumaktadırlar.

Erenler mevkiinden herhangi bir şey alınmaz. Orada avlanılmaz oradan yakalanan canlı azat edilir. Oradan ağaç kesilmez ve odun olarak getirilmez. Böyle bir eylemi gerçekleştirenlerin mal ya da canlarına bir şey olacağı düşüncesi hakimdir. Şüphesiz oradaki yatırların manevi büyüklüğüne saygı böyle bir anlayışın pekişmesine neden olmuş olabilir.

Erenler tepesindeki mezarlardan birinin Paşacık’ın mezarı olduğu ileri sürülmektedir.[35] Bu görüşün doğruluğunu kabul ettiğimizde diğerlerinin de onun yakınları olduğunu söyleyebiliriz. daha da önemlisi Erenler’in tarihi köyün tarihiyle aynıdır. Bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşmasının mimarı, alpereni Paşacık ve yakınları başta Akçakese köyü olmak üzere, bütün çevre köylerin de ereni olmuşlar ve yattıkları bölgeye de Erenler adı verilmiştir. Burada yalnız bir kişi değil, birden çok kişi söz konusudur. Zaten bu durum Erenler adından da anlaşılmaktadır.

C. TİCARİ YAPILAR

1. Değirmenler

Değirmen buğdayın un haline getirildiği fabrikalardır. Başlangıçta su değirmenlerinden yararlanılmaktaydı. Bu tür değirmenlerin çalışması su gücüne dayalıydı. Çaydan arka çevrilmiş su değirmene gelmekteydi.[36] Öncelikle gelen suyun gücü ile değirmenin çarkı harekete geçmekte, çark değirmen taşını harekete geçirmekte bunun sonucunda ekin un haline dönüşmekteydi.Unun en has olanına “yöre” adı verilmekteydi.

Bu tür değirmenlerin varlığı köyün adının ilk geçtiği kaynaklardan bilinmektedir. 1463 yılında, 1523 ve 1571/72 yıllarında değirmenlerden söz edilmektedir. Hatta 1523 yılında 2 değirmenden birinin altı, diğerinin ise üç ay yürüdüğü , yani çalıştığı belirtilmektedir.[37] 1840 tarihinde ise bir değirmen bulunmaktadır. Baba Ağası Ali , Akçakese değirmeninde hisse sahibidir. Hisse miktarı belli değildir. Yıllık kira geliri 525 kuruştur. Akçakese köyüne bağlı Bağlıca’dan Rençber Osman, kirası 600 kuruş ve Kırmızı oğlu sahibi Yusuf, kirası 250 kuruş, bu değirmende hisse sahibidirler. Hisse miktarları belli değildir.[38] Adı geçen değirmen Değermenbükü adı verilen [39] çeltik yerlerinin hemen altında imiş. Geçen asrın ortalarına kadar yürümüş ( ekin öğütülmüş), hisseli imiş ve değirmeni hissedarlardan Adil Işık çalıştırmıştır.

Sonradan un değirmenlerinde teknolojiyle birlikte gelişmeler oldu. Mazotla çalışan değirmen kuruldu. Un bu tür değirmenlerde öğütülmeye başlandı. En son teknolojik gelişmelerle birlikte kurulan kooperatif değirmeni devreye girdi. Ancak belirli bir süre sonra hizmetleri kesildi.

2. Fabrika

Köyde bulunan en kayda değer yatırımlardan birisi fabrikadır. Bu fabrika çeltiğin pirinç haline getirilmesi için kurulmuştur.[40] Bundan dolayı “ çeltik” ya da “pirinç” fabrikasıdır. Fabrika kurulmadan çeltik taş dibeklerde tokmaklarla dövülürken, fabrikanın kurulmasıyla eski alışkanlıklar bırakılmıştır. Bölgede bol miktarda üretilen çeltik fabrikanı yoğun olarak çalıştırılmasında etkili olmuştur. Hatta köy dışında çeltik ekilen yerlerden getirilen bol miktarda çeltik de fabrikada pirinç haline getirilmekteydi. Bu işleme “ pirinç çıkartma” deniliyordu.

Fabrika haftanın belirli günlerinde çalışırdı. Özellikle Salı ve Çarşamba günleri çalıştırılması söz konusuydu. Çünkü çıkarılan pirinçler genelde satılmak üzere Pazar (Çeltikçi)’a götürülürdü. Pazar , Perşembe günü durduğundan, perşembeden önce pirincin hazır olma ihtiyacı vardı. Pirincin biraz kırılmış olanlarına “ pirinç kırığı” ya da “kırık” adı verilmekteydi. Satılan pirinç kırık olmayan, bütün pirinçti. Günümüzde fabrika var olmasına rağmen , çeltik yetiştirilmediğinden ve fabrikada işleyecek çeltik olmadığından maalesef fabrika atıl durumdadır.

3. Cendere

Cendere’nin kelime karşılığı olarak birden çok anlamı bulunmaktadır. Birinci anlamı tazyik, baskı olup [41]belki de fonksiyonuna en uygun anlam budur. Taze peynirin suyunu süzmek ve kalıba koymak için kullanılan sık dokumadan yapılmış torbaya da cendere adı verilmektedir.[42] Buradan da süzerek suyunu çıkarma gibi bir anlam çıkarılabilir.

Bu açıklamalardan sonra, cendere ne işe yaramakta, onun üzerinde durabiliriz. Susam ve yağdarı (haşhaş) ziraatı yapılan önemli bitkilerdi. Bu bitkiler her şeyden önce yağları için ekiliyorlardı. Susam ve yağdarı yağı en kıymetle yağlardı. Bunların birçok derde deva olduğu biliniyordu.[43]

Susam ve yağdarı ekilmekte ve olduktan sonra toplanmaktaydı. İçlerindeki taneleri çıkarılarak, ayrıştırılmaktaydı. İşte bu tanelerin yığının çıkarılması gerekiyordu. Önce taneler sabit bir tavaya konularak ateş üzerinde ocakta kavrulurdu. Kavrulan susam ya da yağdarı tanelerinin yağları “ cendere” denilen bir sistemle çıkarılmaktaydı. Bu sistem ahşaptan yapılmış ve karşılıklı iki kişinin birbirine ters yönde çevirerek sıkıştırdıkları sistem sayesinde taneler ezilmekteydi. Bu işlem iki defa yapılmaktaydı. Bir defa ezilen taneler aynı sistemle ikinci kez eziliyordu. Buradan alınan ezilmiş taneler kıl çuval içerisine konulmaktaydı. Kıl çuvalın ağzı bağlanmaktaydı. Bu çuval düz bir tahta üzerine konulmakta, yukarıdan ağır bir ağaçla çevrilip, sıkıştırılarak preslenmekteydi. Bunun sonucunda yassı tahtanın önünde bulunan çörtene doğru yağ akmakta ve çörtenin önünde de yağın aktığı büyük bir kap bulunuyordu. Böylece bu kıymetli yağ elde edilmekteydi. Kıl çuvalın içerisinde bulunan posaya ise, “ gövdün” deniliyordu. Gövdün ise, insanlar tarafından yenildiği gibi, hayvanlara da verilmekteydi. Çok besleyici özelliğe sahipti.

Cenderede yağ çıkarmak için yukarıda belirtildiği üzere, üç safha vardı. Birincisinde cenderenin bir parçası sayılabilecek ocakta susam ya da yağdarı taneleri kavrulmaktaydı. İkinci safha bu kavrulmuş tanelerin ezilmesiydi. Tıpkı bu ezme işi

“el” adı verilen demirle, ahşap el dibeğindeki ezme gibiydi. Zaten cendere yokken kavrulmuş susam ve yağdarı taneleri el dibeğinde “el” ile eziliyordu. Aynı zamanda cendere varken de evlerde kullanılıyordu. Üçüncü safhayı ise , ezilmiş tanelerin sıkıştırılarak yağlarının çıkarılması oluşturuyordu. Böylece susam ya da yağdarının yağları çıkarılarak kullanılıyordu. Başka yağ almaya ihtiyaç duyulmuyordu. Susam, yağdarı yağları yanında tereyağı, kuyruk yağı, iç yağı kullanımı başka yağ alınmasını gerektirmiyordu.

4. Lik

Lik’in çeşitli kelime karşılıkları olmakla birlikte, fonksiyonuna uygun adı tokmaktır.[44] Ayrıca link ya da ling kelimesinin anlamları da dikkate değerdir. Burada linkin birinci anlamı “pirinç dövmeye yarayan tahta dibek” olarak belirtilmesidir. İkincisinde ise “ merkezinden çıkan oka at koşulan, bulgur, yarma yapmaya yarayan değirmen” olarak ortaya çıkmaktadır.[45] Buradaki Lik aynı zamanda Link de olabilir. Zamanla “n” harfi düşerek daha kolay söylenir hale gelmiş olabilir.

Yukarıdaki tanımlamalar likin fonksiyonunu ortaya koymaya yetmektedir. Bölgede çeltik üretimi önemli bir yer tutmaktaydı. Özellikle Kirmir çayı kıyısında “ bük” adı verilen sulak yerlerde üretilmekteydi. Çeltik tarlalarına , yani “ leg”lere edilen çeltikler yetiştirilip, ürünü alındıktan sonra kabuklarının soyulup irincin elde edilmesi için başlangıçta taş dibekler ve çeltikleri bu dibeklerde dövmek ve kabuklarını çıkartmak için kılçıklama , bozlak ve ağartma adı verilen taş tokmaklar kullanılıyordu. Daha doğrusu tokmakların baş kısmı taştan, sapları ahşaptandı. Burada tamamen insan gücüne ihtiyaç duyulmaktaydı. Lik adı verilen sistemle insan gücü yerini hayvan gücüne bıraktı. Oluşturulan sistemle çeltik pirinç haline dönüştürülüyordu. Burada yassı bir taş üzerine çeltikler serilmekte, üstte teker gibi bir taş sisteme bağlıydı. Buradan dışa doğru bir ahşap kol uzanmakta ve bir katır ya da at bu kolu çevirerek ve düven sürer gibi sistemin etrafında dönerek çeltiklerin kabuklarının sıyrılmasını sağlamaktaydı. Böylece pirinç elde ediliyordu.

D. SOSYAL HİZMET VEREN YAPILAR

1. Resmi Yapılar

Resmi yapılar arasında ilk sırayı ilkokul binaları oluşturmaktadır. İlkokul’a “mektep” denilmekteydi. Başlangıçta çok sınıflı tek bina vardı. Daha sonra bina sayısı ikiye çıkartıldı. Takriben yarım asır boyunca bu binalarda öğrenci öğrenim gördü. Akçakese Köyü ilkokulundan mezun onlarca insan değişik iş kollarında kendilerini gösterdi. Eğitimde temeli köyde alan insanlar bunun sonucunda kendilerini geliştirdiler. O eğitim olmasıydı , bugün çeşitli mesleklerde iyi yetişmiş insan gücü olmayacaktı.

Resmi yapılar arasında lojmanlarda bulunmaktadır. Lojmanların yapılması doğrudan ilkokulla bağlantılıdır. Çünkü lojmanlar öğretmenlerin kalması için yapılan meskenlerdi. Öğretmen resmi görevli olduğundan, bu binalarda öğretmenler için yapıldığından, resmi hüviyete sahiplerdi.

Ormancı binası da resmi yapılar arasındaydı. Ormanın korunması için ormancılar köylerde görev yapmaktaydılar. Ormancı resmi görevli olduğundan onun kalması için yapılan bina da resmi bir yapıydı.

2. Köy Odaları

Köy odaları köy erkeklerinin toplanarak, sohbet ettikleri , eğlendikleri binalardır. Köyde iki adet köy odası mevcuttur. Bunlardan birisi aşağı mahalle köy odası diğeri yukarı mahalle köy odasıdır.

Köyün erkekleri köy odalarında boş zamanlarını geçirirler. Özellikle namaz öncesi zamanlar ve kışın boş zamanları insanların oturup sohbet ettikleri, bilgi alış verişinde bulundukları binadır. Burası bir okul vazifesi görür. Sözlü geleneğe bağlı olarak birçok husus burada konuşulur. Bilen konuşur, bilmeyenler ise onları dinler yüzlerce yıllık bir geleneğin olduğunu söyleyebiliriz.

Köy odaları ayrıca, özel gün ve düğünlerde insanların bir araya gelerek oynadıkları, eğlendikleri binalardır. Bu eğlencelerin sabahlara kadar sürdüğü bilinmektedir.

Köy odalarının başka bir fonksiyonu ise, yabandan gelen misafirlerin ağırlandığı binalar olmalarıdır. Burada misafirler ağırlanırlar. Aynı zamanda yatarlar. Köy odaları bir çeşit otel vazifesi görürler.

3. Gasilhane

Bir insan öldüğünde en önemli işlerden birisi onun yıkanmasıdır. Ölünün yakınması için uygun yer bulmak her zaman mümkün olmaz. Donanımlı ve kapalı bir mekanın olması gerekir. Eskiden şartlar böyle donanımlı bir yapının yapılmasını pek mümkün kılmamıştı ya da böyle bir yapı yapma akla gelmemişti.

Aşağı Caminin yanında yapılan Gasilhane şartların zorlamasının bir sonucu olarak ortaya çıktı. İşte bundan böyle cenaze yıkanması, kefelenmesi buf bina içerisinde gerçekleştirilmektedir. Artık cenaze yıkamak ve kefenlemek için uygun mekan arama telaşı da ortadan kalkmıştır.

4. Dibekler

Dibekler içi güzel bir şekilde oyulmuş dış tarafları da düzeltilmiş büyük taşlardır. Bu dibekler çeltiklerin dövülerek pirince dönüştürülmesi için kullanıldığı gibi, kaynatılıp kurutulan bulgurların dövülmesi de bu dibeklerde olmaktaydı. Dibeklerde ahşap saplı taş tokmaklar kullanılmaktaydı. Bu tokmaklar kılçıklama , bozlak ve ağartmaydı. Sırasıyla dövülecek çeltik bu tokmaklarla dövülmekteydi. Önce kılçıklama kullanılmaktaydı. Bu tokmak çeltiğin kabuğunu kaldırırdı. İkinci olarak bozlak kullanılırdı. Bu tokmak çeltiğin kabuğunu tamamen sıyırmak içindi. Üçüncü olarak ağartma adı verilen tokmak kullanılırdı. Bu tokmak pirinci tamamen beyazlaştırırdı. Bulgur ise yalnız bozlak adı verilen tokmakla dövülürdü. [46]

Dibekler köy içinde uygun yerlerde bulunurlardı. Bu dibekler belirli şahıslar tarafından yapılmış olmasına rağmen, ticari amaca yönelik olmayıp herkesin yararlanması esasına dayalıydı. Dibeklere her hangi birinin sahiplenmesi söz konusu değildi. Herkes işi olduğu sürece bu dibeklerden yararlanmaktaydı. Günümüzde ise, bu dibekler hala varlığını korumaktadırlar ancak onlardan yararlanılmamaktadır.

5. Oluklar

Oluklar da sosyal hizmet vermektedirler. Olukları fonksiyonları bakımından iki grupta toplamak gerekir.bunlardan birinci gruba girenlerde ekin yıkanmaktadır. Ekinin tozu, toprağı ve içerisindeki çöpler böylece ayıklanmaktadır. Yıkanan ekin içerisinden çıkan saman çöplerine “ gavuz” adı verilmektedir. Oluklarda ekin yıkanması belirli bir sıraya göre yapılmaktadır. Bu sıra işine “ nöbet” denilmektedir. Sırası gelen ekinini yıkamakta ve yıkanan ekinler altı delik teneke kalbur ve süzgeçlerle sulu akıtılarak serilmektedir. Ekinler “ sergü” lerde kurutulmaktadır.

İkinci grubu üzüm sıkılan oluklar oluşturmaktadır. Eskiden tahta oluklarda üzüm sıkılırdı. Günümüzde tahta olukların yerini beton oluklar aldı. Bu olukların da çörtenleri bulunmakta, olukta çiğnenen üzümlerin suları, yani şıraları bu çörtenden bir kazana akmaktadır. Sıkılan üzümün posasına “ cibre” denilmektedir.

Eskiden olukta bulunan cibrenin üzerine yassı tahtalar konulmakta, yukarıdan zincire bağlı “ mengülüz taşı” adı verilen ağır bir taş indirilmekte , böylece cibre preslenerek kalan şırası da çıkartılmaktaydı. Günümüzde ise, telizlere konularak bu işlem yapılmaktadır. Ayrıca cibre belirli bir süre bekletilerek ekşitilir. Onun da suyu sıkılarak “ sirke” yapılır. Olukların bir kısmı köy içinde bir kısmı köy dışında bulunmaktadır. Özellikle ekin yıkanan oluklar köy yanı ya da dışında yer almaktadırlar. Üzüm şırası çıkarılan oluklar ise köy içinde belirli yerlerde bulunmaktadırlar. Ekin yıkanan olukların her hangi bir sahibi yoktur. Üzüm şırası çıkarılan olukların belirli şahıslar tarafından yaptırılmış olmasına rağmen herhangi bir sahiplenme söz konusu olmayıp herkesin hizmetine sunulmuşlardır.

6. Çeşmeler

Çeşmelere “ bunar” denilmektedir. Bu bunarlar hem köy içinde hem de köy dışında bulunmaktadırlar. Köy içerisinde eskiden üç bunar bulunmaktaydı. Bunlar çayır( tepeli) bunarı, köy bunarı ve aşağı bunardı. Bu bunarlar köylünün su ihtiyacını karşılamaktaydı. Evlerin ihtiyacı olan sular bu bunarlardan alınmaktaydı. Su taşımak için “ helke”ler kullanılıyordu. Sonradan “güğüm”ler de kullanılmaya başlandı.

Çamaşırlarda bu bunarlar da yıkanmaktaydı. Çamaşır yıkamak için kazan kurulur. Kazanda su kaynatılır. Kazana çamaşırlar konur ve kazan içerisine “kil” de konurdu. Sonra çıkarılan çamaşırlar yassıtaş üzerinde tokaçlanır, üzerilerine soğuk su dökülerek yıkanır, sonra serilerek kurutulurdu.

Bunlardan su içme, çamaşır yıkamanın dışında kısmen bahçe sulamada da yararlanılırdı. Köy içerisinde bahçesi olanlar bunarların suyundan yararlanmaktaydılar.

Hayvanlarda bunarların oluklarından su içmekteydiler. Hatta hayvanların rahat su içebilmeleri için suyun daima depolu olarak durduğu “ havdan”larda yapılmıştı.

Köy dışında da bunarlar yapılmıştı. Bu bunarlar insanların arazi de su ihtiyaçlarını karşıladığı gibi, hayvanların su içmelerine de yönelikti. Köy dışında, yani arazide bulunan bunarlar daha çok şahıslar tarafından yaptırılmış olup hayra yönelikti.

7. Kuyular

Kuyular bölgede özel bir yere sahiptir. Çünkü arazinin her yerinde doğrudan kaynağı gür olan ve akar durumda su bulunmaktadır. Bölgenin her yerinde su ihtiyacını karşılamak üzere kuyulara ihtiyaç duyuluyordu. İşte bu ihtiyacın doğal bir sonucu olarak kuyular kazdırılmıştır.

Hatta bu kazdırılmış olan kuyuların bakımları da önemli bir yer tutmaktaydı. Belirli zaman aralıklarında kuyular temizletilirdi. Arazide su ihtiyacı kuyulardan giderilmekteydi.

Eğer kuyulara her hangi bir canlı düşmüşse kuyunun temizlenmesi, kırklanması gerekirdi. Bunun için kuyudan kırk helke su çıkarılarak dışarı dökülürdü. Böylece kuyunun temizlendiğine inanılırdı. Zaten kırk helke su çıkarmak adeta kuyunun boşalması demekti. Yeniden suyla dolan kuyu temizlenmiş oluyordu. Ayrıca kırklanan kuyuya tuz ve kireç dökülmesi de dikkate şayandır. Böylece kuyudaki mikropların kırılması da sağlanıyordu.

Kuyu kazdırmak için insanlar birbirleriyle yarışır eder hale gelmişlerdi. Kazılan kuyular, kazdıran kişinin adıyla anılmaktaydı. Halen kuyular o kişinin adıyla bilinmektedirler.

III. BÖLÜM

İKTİSADİ HAYAT

A. ZİRAAT

1. Tahıl

Ziraat, dolayısıyla tahıl üretimi yerleşikliğin kaçınılmaz gereğidir. Akçakese köyünde de tahıl üretimini 1463, 1523, 1571-1572 ve 1840 tarihli belgelerden anlamaktayız. Vergi gelirleri belirlenirken, vergiye tabi tahıllardan da bahsedilmektedir. Buğday, arpa, pamuk, adları geçmektedir[47]. Ancak bunlar bol miktarda yetiştirilenler olup, şüphesiz nohut, mercimek vb. tahıllar ailelerin kendilerine yetecek kadar yetiştirilmiş olup, vergilendirilmeye tabi tutulmamış olmalıdırlar.

Bölgede en çok üretilen ve ziraatı yapılan tahıllardır. Tahıllar arasında ilk sırayı ekim ayı içerisinde tarlaya “ekin ekilir. Temmuz ve Ağustos aylarında da kaldırılır. Ekin çeşitleri arasında akbuğday, gunduru, sümter ve sivas sayılabilir.

Ekin ekimi eskiden sabah ve pulluk ile yapılırdı. Sabanla yapılan tarla sürme işleminde öküzler kullanılmaktaydı. Pullukla yapılan süre işleminde ise katır ve atlar kullanılırdı. Günümüzde bu şekilde tarla sürme işlemi en aza indi. Şu anda tarlaların düz ve verimli olanları ekilmekte olup, traktörle sürülmektedirler.

Hububatın kaldırılması işlerinde de değişiklikler ortaya çıktı. Önceden ekinler orak ya da tırpanla biçilirdi. Biçilen ekinlerden “deste”ler yapılır, “yığın”lar oluşturulurdu. Kağnı, at arabası ya da kamyonlarla “sap”lar harman yerlerine getirilirdi. Harman yerine getirilen saplar dağıtılır, düğen sürülürdü. Düğen öküzler, katırlar ya da atlarla sürülürdü. Sap saman haline dönüşünce, yağılırdı. Saman ve tane birbirinden ayrılmak için rüzgarın esmesiyle savrulur ve birbirinden ayrılırdı.

Ekin biçmek, sap yüklemek ve düven sürüp, harman savurmak için bir takım ziraat aletleri kullanılırdı. Öncelikle ekin biçerken orak ya da tırpan kullanılırdı. Tırpanla ekin biçilirse, tırmıkla dökülen saplar bir araya toplanırdı. Sap yüklerken dirgen ve anadut kullanılırdı. Harman sürerken düğen başta olmak üzere, dirgen, ayalama ve yaba çeşitleri kullanılmaktaydı. Tınaz oluşturulup, savurma işleminin yapılmasında ayalama ve yaba çeşitleri kullanılan ziraat aletleriydi. Aynı zamanda kalbur, güzer ve şinnik (yarım) lerde bu işler için kullanılıyordu. Ölçüsü belirlenen ekin oluklarda yıkanır, sergilerde kurutulurdu. Hatta ekinin bir kısmı kazanlarda kaynatılarak kurutulur ve bulgur yapılırdı.

Günümüzde ise, daha çok ekinler düğer biçerlerle biçilmektedir. Düverbiçerin giremediği tarlalar tırpanla biçilmekte ve saman ve taneler patos vasıtasıyla ayrıştırılmaktadır. Elbette teknolojik gelişmeler ziraatta kullanılan aletlerin unutulmasına ve yok olmasına neden olmuştur[48].

Buğday ziraatından başka arpa, çavdar, fiy ziraatı da yapılıyordu. Bunlar hayvanların yem ihtiyacını karşılamaya yönelikti. Bu hayvan yemi olarak kullanılan türlerin kısmen ziraatı yapılmaktadır. Ayrıca yeşil mercimek, nohut ziraatı da yapılmaktadır.

Ziraatı geçmişte yapılanlar arasında susam ve yağdarı sayılabilir. Yağdarı günümüzde genel de haşhaş adıyla bilinmektedir. Bu bitkinin yağı çıkarılarak kullanılırdı. Bundan dolayı kimse onun adı için haşhaş tabirini kullanmazdı. Aynı şekilde susamın da yağı çıkarılmaktaydı. Her iki bitkinin de yağı son derece kıymetliydi.

Pamukta ekilen bitki türlerindendi. Bölgede pamuk yatak ve yorganlar revaçta olduğundan pamuğa büyük ölçüde ihtiyaç duyuluyordu. Bizzat şahıslar kendi pamuk ihtiyaçlarını karşılamak üzere pamuk ziraatı yapıyordu. Bundan böyle pamuk, susam ve yağdarı ziraatı yapılmaz hale geldi.

2. Çeltik

Bölgede çeltik en çok ziraatı yapılan türler arasında yer almaktadır. 1840 tarihli kayıtlara göre 59 hanedan (vergi hanesi) 9 tanesinin çeltik yeri bulunmaktadır[49]. Buradan çeltik üretimi yapıldığını anlayabilmek mümkündür. Şüphesiz köyde daha öncelde çeltik üretiminden söz edebiliriz. Kayıtlara geçmemesinin nedeni belki vergilendirilebilecek miktarda olmamasıyla açıklanabilir.

Çeltik ziraatı sulak arazide yapılır. Bunun için öz boyu en uygun yerdir. Kirmir çayının iki kıyısında uygun yerlerde çeltik ekilmektedir. Çeltik ekimiyle ilgili kültür kelimeleri de oldukça çoktur. Çeltik ekilen geniş düz sulak araziye “bük” denilmektedir. Bükte çok sayıda insanın çeltik tarlası bulunmaktadır. çeltik tarlası için “leg” tabiri kullanılır. Bir insanın bükte bir leg’i de olabilir. Leglerin sınırlarını gösteren ve üzerinde insanın yürüyebileceği yükseltilere “tir” adı verilmektedir. Her legin etrafı tirlerle çevrilidir. Bükün sulanmasında çaydan gelen sudan yararlanılır. Çaya bent oluşturulur. Bent sayesinde çevrilen su ark vasıtasıyla büklere ulaşır. Herkesin leglerinin su almasını sağlayan ve “gever” adı verilen yerler vardır. bu geverlerden leglere su gider, fazlalık sularda leg’in alt kısmındaki geverden diğer leglere geçer. Arkalarda zaman zaman su fazlalıklarının çaya bırakıldığı ya da arkın suyunun kesilmesi gerektiği durumlarda “savak”lardan yararlanılır. Savak suyun savıldığı yerdir.

Çeltik su içerisinde yaşayan bir bitkidir. Yetiştirilmesi de son derece zahmetlidir. Başlangıçta kuru olarak duran legler sürülür. Ark’a su verildikten sonra sürülen legin geveri açılarak belirli bir seviyeye kadar suyla doldurulur. Suyla doldurulan leg dabanlanır. Daban ahşaptan olup legin içerisinin düzlenmesi ve topraktan oluşan keseklerin yok edilmesinde kullanılır. Tıpkı sürme işinde olduğu gibi hayvanlardan yararlanılır. Legler dabanlandıktan sonra çeltik tohumları leglere ekilir. Onlar su içerisinde büyümeye bırakılır. Büyüyüp yeşerdikten sonra çeltiği ot boğmaması için çeltik otu ayıklanır. Burada en zararlı ot darıdır. Bu ot ayıklama işine “ilk çeltik otu ayıklama” denir. Belirli bir süre sonra ikinci kez çeltik otu ayıklanır. Buna ise “ikinci çeltik otu ayıklama” denir. Çeltik otunun ve içinin alınması çeltiği yabancı otların bağlamaması ve çeltiğin iyi yetişmesi içindir. Bu zorlu çalışmalardan sonra çeltik olmuştur. Çeltik olunca arkın bazı yerleri yıkılır. Arkın yıkılabilecek bu yerlerine savak adı verilir. Su buralardan çaya salınır. Leglerin suyu soruşup, kuruduktan sonra çeltikler orakla biçilir. Biçilen çeltikler kuruması için serilir. Bu çeltik serme işlemine “peçe serme” denir. Toplama işlemine ise “peçe toplama” denir. Çeltik desteleri bir araya getirilerek düzenli bir biçimde yığılır. Buna “taya” denir. Saplardan tanelerin ayrılması işine de “taya dövme” denir. Tutam tutam alınan saplı çeltikler herhangi bir taş, üzüm sepeti ya da düvenin çakmaktaşı çakılı yukarı çevrilmiş alt kısmına burularak taneler dökülür. Bu çeltik taneleri ölçülerek çuvallara konulur. Sonra evlere taşınır. Saplarına ise, çeltik otu denir. Bu otlarda bükülmüş olan otların arasına konularak hazırlanırlar. Bunların herbirine “tura” adı verilir. Çeltik otu turaları da kışın hayvanların yemesi için getirilir. Ancak çeltik otunun çayır otu kadar değerli olmadığı bilinir. Kendisine çeltik otu verilen hayvan söyleyebilse herhalde çeltik otu kalsın,bana çayır otu verin der.

3. Bağcılık

Bağcılık bölgede özel bir yere sahiptir. Belgelerde bölgede büyük ölçüde bağcılık yapıldığı görülmektedir[50]. 1840 tarihinde temettuat kayıtlarına göre 59 haneden 51 hanenin bağının bulunması[51] bağcılık kültürünün çok gelişmiş olduğunu göstermek bakımından kayda değerdir.

Bağcılık başlı başına köklü bir kültüre sahiptir. Bağ yapmak için öncelikle ziraat çubukları dikilir. Onlar yetiştirilir. Yetiştirilen çubuklar aşılanır. Bağın etrafının korunaklı olması gereği vardır. duvar örülerek avlanır. Bir bağda yıllık olarak yapılan işlere baktığımızda, bahar gelince öncelikle omca adı verilen üzüm ağaçlarının çubukları budanır. Bundan sonra bağ kazılır. Belirli bir süre sonra çapalanır. Buna ilk bağ çapası denir. Belirli bir süre geçtikten sonra bağ çapalanır. Buna “ikinci bağ çapası” denir. Bağ çapalamanın nedeni otların bağa ve üzümlere zarar vermemesidir.

Üzümler yaz gelince yavaş yavaş olmaya başlarlar. Olmamış üzümler için “koruk” tabiri kullanılır. Kara üzümlerin yavaş yavaş olmaya başlaması ve kararmaları için ise “alaca düşmek” tabiri kullanılır. Bu alaca düşme işi üzümlerin olmaya başlamasının bir işaretidir. Sonbahar gelince artık üzümler olmuştur ve alınmaları gerekir. Bu üzümlerin bağdan toplanma işine “bağ bozumu “ denir. Bağlar büyük bir bayram havası içerisinde bozulur. Üzüm sepetlerine ve kasalar üzümler toplanır. Toplanan üzümlerin bir kısmı şıralık bir kısmı ise hevekliktir. Heveklik üzüm seçilmiş olandır. Çünkü o üzüm iplere takılarak evde belirli bir yere asılır. Hatta bağ kazımı zamanına kadar yenilebilir. Şıralık denilen üzüm ise pekmez yapmakta kullanılan üzümdür.

Pekmezden söz edilirken ayrıntılı olarak açıklanacağı üzere, önce üzüm ezilir, suyu çıkarılır. Buna “şıra” adı verilir. Bu üzüm suyunun içerisine pekmez toprağı katılarak tavada kaynatılır, böylece pekmez elde edilir.

Şüphesiz bağda üzüm ilk sırayı almasına rağmen, farklı meyve çeşitleri de yer alır. Bunlar arasında elma, armut, erik, ayva çeşitleri, kayısı, dutu, kiraz, vişne, badem vb. meyveler yer alır.

4. Bahçecilik

Bahçeciliğinde bağcılık gibi bölgede köklü bir geleneği bulunmaktadır. kayıtlarda aynı şekilde bahçe ve bostandan söz edilmektedir. Bahçe daha çok sebze türlerinin yetiştirildiği etrafı korunaklı arazidir. Bahçelerde domates, biber, patlıcan, patates, salatalık, en çok yetiştirilen türlerdendir. Bahçelerde bu türler yetiştirilmesine rağmen meyve türleri de yer alır. Bunlar arasında erik, elma, armut, ayva, ceviz, kiraz, dut ve vişne en çok bulunanlarıdır. Bahçecilikle ilgili de oldukça çok kültür kelimesi bulunmaktadır. bunlara, kökertme, karık ve gever örnek olarak verilebilir.

B. HAYVANCILIK

1. Büyükbaş Hayvanlar

Büyükbaş hayvan yetiştiriciliği bölgede büyük önem taşımaktadır. Bu hayvanlar iki grupta değerlendirilebilir.bunlardan birincisi gücünden yararlanmak için beslenen hayvanlardır. İkinci grubu ise, eti ve ürününden yararlanılan hayvanlar oluşturmaktadır. Hatta etinden yararlanılan bazı hayvanların gücünden yararlanıldığını söylemek mümkündür.

İki grupta topladığımız büyük baş hayvanların 1840 tarihli temettuat defterinde isimleri ve sayıları belirtilmektedir. Birinci gruptaki hayvanlar arasında öküz, inek ve yoz adı geçmekte, ikinci gruptakiler için ise bargir (beygir), kısrak ve tay, katır, merkep ve yoz isimleri bulunmaktadır[52].

Birinci grup içerisinde yer alan at Türkler’in hayatında en önemli yeri tutan hayvandır. Türkler’in sosyal, siyasi, iktisadi, dini hayatları ve sanat anlayışlarında özel bir yere sahiptir[53]. Ancak atın yerleşik kültür coğrafyası içerisinde önemini biraz yitirdiğini söyleyebiliriz. Arazinin engebeli oluşu katır ve eşekten de yararlanmayı zorunlu hale getirmiştir. Özellikle beygirle eşeğin çiftleşmesinden olan katır en önemli yeri tutmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz gibi arazinin çok engebeli ve taşlık olması katırdan yararlanmayı zorunlu hale getirmiştir. Eski kaynaklarda bu bölgede yetiştirilen katırların çok ünlü oldukları belirtilmektedir. Bölgede milattan önceki devirlere kadar giden katır yetiştirme geleneği ve iyi katırların olması dikkate değer bir husustur.

Katır ve diğer yük hayvanlarından büyük ölçüde yararlanılmaktadır. Pullukla çift katırlar ve beygirlerle sürülmektedir. Düven aynı şekilde beygir ve katırlarla sürülür. Bütün ağır yükler ve odun katır, beygir ve eşeklerle taşınır. Aynı zamanda bu hayvanlar binek hayvanı olarak da kullanılırlar.

Bu hayvanların müştemilatı da bulunmaktadır. belirli bir yaşa geldiklerinde üzerlerine semer vurulmaktadır. Semer kolan denilen belirli genişlikte bir parçayla karın altından hayvana tutturulmaktadır. Paldun semerin arka kısmında yer almaktadır. Ayrıca “kocacuk”, “çilte” vb. müştemilatı da bulunmaktadır. hayvanların ayaklarına mıhlarla nal çakılmaktadır. Nal böylece hayvanın toynağının zarar görmesine engel olmaktadır. Bölgede nalbantlık ve semercilik bunun sonucunda gelişmiştir.

İkinci gruba eti yenilen, sütü içilen hayvanlar girmektedir. Bunlar arasında kara sığır en önemli yeri tutmaktadır. Bu tür yerli bir sığır ırkıdır. Bu ırkın kaba yemleri ve besin değeri düşük olan samanı değerlendirme kabiliyeti oldukça yüksektir. Bu sığır ırkının en belirgin özelliği rengi siyah v ebeden yapısının ufak olmasıdır. Deresi ince ve yumuşaktır. Baş dar ve uzun, boynuzlar kısa, ince ve uçları öne yöneliktir. Yüksekliği 110 cm. kadardır. Bölgede Doğu Anadolu Kırmızısı ve Boz ırk da görülmektedir. Melez sığır ırklarından holstein, simental ve montafon da bölgede bulunmaktadır[54]. Ayrıca manda da bu grup içerisinde yer almaktadır.

Sığırın küçüğüne buzağı, büyüğüne düve, inek, erkek olanına dana, tosun, öküz gibi isimler verilmektedir. İneklerin aynı zamanda ürününden yararlanılmaktadır. Sütten yoğur çeşitleri yapılmakta, tereyağı çıkarılmaktadır. Kurutulmuş yoğurda “keş” denilmektedir. İnek ilk buzağılarında çıkan süte “avuz” adı verilmektedir. Sığır türü hayvanların etinden de yararlanılmaktadır. Hatta besi olarak kesilen hayvanların bekletilmesi gereken etler kavrularak dondurulur ve kıyma tekerleği yapılır. İç yağı kavrularak don yağ yapılmakta ve bunların da tekerleği oluşturulmaktadır. Ayrıca bağırsağın içerisine et doldurularak “mumbar”, yani sucuk yapılır.

Büyükbaş hayvanların gücünden de yararlanılmaktadır. Bu hayvanlardan öküzler gücünden yararlanılanlardır. Bu hayvanların gücünden yararlanılması için bazı işlemler yapılmaktadır. Dana belirli bir yaşa geldiğinde büktürülür. Büktürülen dananın gücü bedene yayılır ve güçlü olur. bu şekilde büktürülmüş erkek hayvanlara öküz denir. Öküzler sabanla çift sürmek, kağnıyla yük taşımak işlerinde kullanılır. Ayrıca öküzlerin ağır işlerde kullanılmalarının sonucu olarak toynaklarına nal çakılır. Nal toynakların aşınmasını ve zarar görmesini önler.

Büyükbaş hayvanlar büyük ölçüde ailelerin ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Bu hayvanları kış hariç yıl boyunca çoban gütmektedir. Çobana hayvan başına yıllık ödeme yapılmaktadır. Hayvanlara saman başta olmak üzere, çayırotu, çeltik otu ve kırma adı verilen yem verilmektedir. Yetiştirilen hayvanların bir kısmı ise kurbanlık yapılmaktadır.

Büyükbaş hayvanlardan manda da önemli bir yere sahiptir. Mandanın dişisine kömüş, erkek damızlık olanına “macar” denilmektedir. Yavrusu ise “malak”tır. Adı geçen hayvan büyük ölçüde eti ve sütü için beslenmektedir.

2. Küçükbaş Hayvanlar

Küçükbaş hayvanlarla ilgili kayıtlara 1840 tarihli temettuat defterinde rastlanılmaktadır. Tiftik keçisi ve yozunun fazlalığı dikkati çekmektedir. Bir miktar sağmal koyun ve yozu da bulunmaktadır[55].

Tiftik keçisi Ankara keçisi olarak da bilinmektedir. Küçük ve ince yapılı olan bu hayvan uzun, kıvırcık ve ipek gibi beyaz renkte kılla örtülüdür. Başı vücuduna oranla küçüktür. Genellikle boynuzludurlar. Gözler parlak, kulaklar uzun ve sarkıktır. Tiftik verimi 2-3 kg kadardır. Tekelerde verim 6 kg’a kadar çıkabilir[56].

Küçükbaş hayvanlar arasında şüphesiz yukarıda özelliklerinden bir kısmını belirttiğimiz. Keçi özel bir yere sahiptir. Keçinin erkeğine buruk, erkeç (seyis), teke gibi adlar verilirken, dişisi için çepiş ve keçi adları kullanılmaktadır. damızlık erkekler için ise teke adı kullanılıyor. Yavrusu için ise, oğlak tabiri kullanılmaktadır. Keçi, eti, sütü, tiftiği ve derisinden yararlanılan bir hayvan türüdür. Bir zamanlar dağda 300-400 keçisi otlayan insanlar vardı. İktisadi hayatta önemli bir yere sahipti. Bu hayvanlar için çobanlar tutulmakta ve dağda güdülmekteydiler. Günümüzde ise bu hayvanların nesli hemen hemen kesilmiştir. Ormana zarar verdiği kaygısı hayvanların yok edilmesine ve “Ankara Keçisi”nin neslinin tükenmesine neden olmuştur.

Koyun’un da önemli bir yere sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bu hayvanın erkeğine koç, toklu, dişisine ise şişek ve koyun adı verilmektedir. Yavrusu ise kuzudur. Etinden, sütünden, yününden ve derisinden yararlanılan bir hayvan türüdür. Eskiden olduğu gibi günümüzde de yetiştirilmektedir.

Bu küçükbaş hayvanların Türklerin hayatında özel bir yere sahip olduklarını kavimlere ad olarak verilmesinde de görmek mümkündür. Bunun için Akkoyunlu, Karakoyunlu, Karakeçili, Sarıkeçili isimleri karakteristiktir.

3. Kümes Hayvanları

Kümes hayvanları arasında tavuk, hindi ve kaz türleri sayılabilir. En çok beslenen tür tavuktur. Tavuk türünün erkek olanları ferik ve horozdur. Dişisi piliç ve tavuktur. Küçükleri ise civcivdir. Civciv tavuğun yumurta üzerine kuluçkaya yatması sonucunda yumurtanın çatlamasıyla dünyaya gelir. Tavuğun kuluçkaya yatmasına “kürkleme” denir. Ancak “kürk tavuk” yumurta üzerinde bekler ve civciv çıkar. Tavuk eti ve yumurtası için beslenen bir türdür.

Kümes hayvanları içerisinde hindi ikinci sırayı alır. Hindiye “gülü” adı verilir. Baba hindiye ise “toslak” denir. Hindinin küçüğü için ise “gülü civcisi” tabiri kullanılır. Hindi de eti ve yumurtası için beslenen kümes hayvanlarındandır.

Bu tür hayvanlar arasında kaz ya da badı adı verilenler de bulunmaktadır. Bu hayvanlar bölgede fazla beslenmezler. Oldukça az olan bu hayvanların da et ve yumurtalarından yararlanılır.

4. Arıcılık

Arı besleyiciliğinin tarihi çok eskilere gider. Bölgede arıcılık için coğrafi şartların uygunluğu arı besleyiciliğini önemli kılmıştır. 1463 ve 1523 yıllarında arıcılık yapıldığı gibi, 1840 yıllarında arıcılıkla uğraşıldığı görülmektedir. 59 haneden 8 hanenin arıları bulunmaktadır[57].

Arıcılık yapıldığından bununla ilgili kültürde gelişmiştir. Arılar uzun süre “kara kovan” adı verilen sepetlerde bal yapmaktaydılar. Bu kovanlar üzüm sepetinden daha küçük olarak örülmekte ve dışları ma olarak bilinen hayvan pisliğiyle sıvanmaktaydı. En kaliteli ballar günümüzde de olduğu gibi katkısız karakovan ballarıdır. Arının işeyemediği malzemeye “arı mumu” adı verilmektedir. Arıların çoğalması işi için “oğul verme” tabiri kullanılmaktadır. arılar çalışırken ana arı tarafından yönlendirilmektedirler. Ana arı görüntüsü itibariyle diğer arılardan farklılık göstermektedir.

5. Av Hayvanları

Av hayvanlarını kara ve su av hayvanları olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Kara av hayvanları arasında tavşan ve keklik ilk sırayı alır. Diğer kuşlar da avlanan uçar türleri arasındadır. Hatta av hayvanlarından keklik zaman zaman yakalanarak beslenen bir kuş türüdür. Tavşanın yavrusuna “göcen”, kekliğin yavrusuna “palaz” adı verilir. Tavşan, keklik ve bazı kuşlar etleri için avlanırlar.

Eti yenmeyen hayvanları da avlanır. Bunlar arasında domuz ilk sırayı alır. Domuzun arazide tarla, bağ ve bahçeye zarar vermemesi için vurulduğu görülür. Domuzun herhangi bir şeyinden yararlanılmaz. İnsanlar tarafından sevilmez. Sevilmeyen ve eti yenmeyen bu hayvandan nefret edilmesi, Türklerin İslam medeniyeti dairesine girmeleriyle değil, çok daha önceki devirlerden de mevcuttur[58].

Su ava hayvanları denilince akla gelen tek tür balıktır. Balığın oldukça çeşitli olduğu görülmektedir. Balıkların en büyüğü için “yayın” adı kullanılır. Yayının küçüğü için ise “kelebek” tabiri kullanılmaktadır.

Normal balık türleri arasında sazan, kasnı, siyah, bekirbalığı ve akçakavak sayılabilir. Bekir balıklarının en büyükleri için “sulum”, balıkların en küçükleri için ise “kelte” tabiri kullanılır. Ayrıca “yılan balığı” denen yılana kısmen benzeyen bir balık türü daha bulunmaktadır ki onun eti yenilmemekte ve kendisi de avlanmamaktadır.

C. TİCARET

1. Pirinç Ticareti

Çeltik pirincin hammaddesidir. Çeltiğin kabuğunun sıyrılması sonucu pirinç elde edilmektedir. Çeltik ihtiyaç fazlası üretilen gıda maddelerindendir. Bundan dolayı satılmakta ve temel ihtiyaçların önemli bir kısmı pirinç satmak suretiyle karşılanmaktadır.

Eskiden pirinç getirilirmiş. At pazarı mevkiinde satıldıktan sonra geri dönülürmüş. Bir zamanlar çeltikçi önemli pirinç ticareti merkeziydi. Perşembe günleri Çeltikçi’nin pazarı dururdu. Hatta bölgede Çeltikçi’ye “Bazar”, yani “Pazar” denir. Hala Perşembe günleri Çeltikçi’de pazar kurulmaktadır. Ancak bu Pazar eskisinin acı bir görüntüsüdür. İşte ihtiyaç fazlası pirinçler pazara getirilmekte ve tüccarlara satılmaktaydı. Tüccarlar da üreticiden aldıkları pirinçleri daha büyük tüccarlara satıyorlardı. Böylece pirinç üzerine bir ticaret ağı kurulmuştu. Bu işten çok sayıda insan ekmek yer hale gelmiş ve geçim kaynağı oluşturmuştu. Özellikle Osmanlı döneminde de bölge önemli pirinç üretim merkezlerindendi. Şimdi ise, pirinç üretim ve ticareti tarihin sayfaları içerisinde kaldı.

2. Tiftik Ticareti

Ankara keçisi adı verilen “tiftik keçisi” etinden daha çok tiftiği için besleniyordu. Yüzlerce tiftik keçisinden bol miktarda tiftik kırkılmaktaydı. Keçiler soğuk kış aylarını geçirdikten sonra baharın gelmesiyle tiftikleri kırkılıyordu. Tiftik kırkma işi “kırklık” adı verilen bir aletle yapılıyordu. Kırkılan tiftikler büyük torbalara doldurulurdu. Bu doldurulan tiftikler Pazar’a ve Güdül’e götürülerek satılmaktaydı. Günümüzde ise, keçinin neslinin tükenmesi, tiftik üretimi ve ticaretinin son bulmasına neden oldu.

Şüphesiz daha çok ticari amaca yönelik üretilen tiftik ailelerin bazı ihtiyaçları için de kullanılıyordu. Çul, heybe, çuval dokutulmaktaydı. Ayrıca çorap, kazak, bel kuşağı vb. örülerek giyimde de kullanılıyordu.

3. Canlı Hayvan Ticareti

bölgede hayvan alımı ve satımı özel bir yere sahiptir. İhtiyaç duyulan hayvanlar alınmakta ve ihtiyaç fazlası da satılmaktadır. Bu işi fertler sınırlı olarak yaparlardı. Hayvan alıp satan insanlar vardı. Onların amacı ticaretti. Hayvan alıp satan insanlara “cambaz” deniliyordu. Burada asıl olan onun kar etmesiydi. Herhalde “cambaz” denilmesi kar etmesiyle bağlantılıydı. Satılmak istenen hayvanlar daha çok Pazar’a ve Güdül’e götürülürdü. Ayrıca Gerede’de kurulan “mahya” ya da “panayır”a da gidilmekte orada da hayvan alım-satımı yapılmaktaydı.

Bazı hayvanlar ise, doğrudan kesmek için alınıyorlardı. Bu hayvanlar kasaba verilmekte ve kasap tarafından kesilmekteydi. Kesilen hayvanların ise derisinin ticareti yapılmaktaydı. Bu işle uğraşanlar tarafından deriler alınıp, daha büyük tüccarlara satılmaktaydılar.

IV. BÖLÜM

SOSYAL HAYAT

A. SOSYAL YAPI

1. Aile

Aile toplumun temelini oluşturmaktadır. Toplumun içerisinde en küçük kurum ailedir. Türk ailesi sağlam bir temele oturmaktadır. Bu yapı Türklerin tarih sahnesine çıkışlarından günümüze kadar süregelmiştir.

Yazılı belgelerde Türkler’de Oguş, Urug, bod, bodun ve il olmak üzere aileden devlete sosyal yapı dikkat çekmektedir. Oğuş aile, urug, aile birlikleri, yani sülale, bod boy, badun boylar birliği ve il devlet için kullanılan tabirlerdir. Burada ailenin en küçük yapı taşı olduğu görülmektedir[59].

Bu genel yapılanmadan da anlaşılacağı üzere, bölgede aile sosyal yapı içerisinde temel oluşturmaktadır. Ailelerin bir araya gelmesinden ise sülaleler meydana gelmektedir. Aile ana, baba ve çocuklardan oluşmaktadır. Elbette ebe ve dede de bu yapılanma içerisindedir.

Ana, baba ve çocukların günlük hayatta sorumluluklarının sınırları belirlenmiştir. Baba evin reisidir. Bu reislik ona sonsuz hak ve yetki sağlamaz, görüntü o şekildedir. Baba aileden birinci derecede sorumludur. Birçok ağır işin yapılması babanın görevleri arasında yer almaktadır. O, tarlada, bağda, bahçede çalışmaktan tutunuz, eve odun getirmeye kadar çeşitli işleri görmektedir. Kadının görevi erkeğinkinden daha fazladır. ev, tarla, bağ, bahçe işleri hep kadının sorumluluk alanı içerisine girmektedir. Çocukların büyütülmesi, ekmek pişirme, yemek yapma, çamaşır yıkama, inek sağma ve bir çok iş kadın tarafından görülür. Çocuklar ise anne ve babalarına yardım ederler. Hayvanların güdülmesi, çalışanlara suların ikram edilmesi ve küçük alış-verişler çocukların hayatında bir basamak oluşturur. Ebe ve dede ise, bütün eve ve kır işlerinde güçleri yettiğinde aileye yardımcı olurlar.

Ailede oğlan çocuğu babasını, kız çocuğu ise anasını örnek alır. Çocukların iyi yetişmelerinde öncelikle ailede verilen eğitim son derece önemlidir.hatta çocukların eğitimiyle ilgili “Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al” atasözü çok anlamlıdır. Kız evlat bütün ev işlerini anasından öğrenir. Şüphesiz ebe ve dede çocukların yetişmesinde önemli bir yere sahiptir. Erkek çocuk babasına söyleyemediğini dedesine söyler, onunla derdini paylaşır. Kız çocuğu ise, ebesiyle iyi bir iletişim kurar. Türk alile yapısındaki bu bozulma çevremize, dolayısıyla köyümüze de girmiş, büyük cetleriyle torunları arasındaki bu kültürel bağlantı maalesef yok olmaya yüz tutmuştur.

Aile fertlerinin görevlerini yürütürken birbirine saygılı oldukları dikkati çeker. Babaya son derece saygı duyulur. Aynı şekilde ana da saygı görür. Çocuklar arasında da büyük olana küçük olan saygı gösterir. Büyük olan erkek ağabey, büyük olan kız abla, küçük olan ise, kardeştir.

2. Akrabalık

Hayat yalnız aile ve yaşantısından ibaret değildir. Akrabalar vardır. akrabalık iki şekilde mevcuttur. Birisi aynı soya sahip, kan bağı esasına dayalı akrabalıktır ki bu geniş anlamda sülaleleri göstermektedir. Sülale aynı soydan gelenlerin oluşturduğu, sayıları onlarca aileden oluşabilen topluluktur. Burada amcalar, onların erkek çocukları ve çocuklardan oluşan erkek çocuklar ve onların neslinden gelenlerin oluşturduğu bir sosyal yapıdır. Evlenmeler yoluyla da akrabalık oluşmakta, başka bir sülaleden evlenmeyle birlikte hısımlık ortaya çıkmaktadır.

Çevremizde baba ve annenin büyüklerine ve küçüklerine karşı sorumlulukları vardır. ailede büyük cetler (baba ve anne) onlara bakmak ve onların hayır dualarını almak esastır. Çocukların yetiştirilmelerine büyük önem verilir. Çocukların eğitimi, erkek çocuğun askerliğinin yaptırılması ve çocukların evlendirilmeleri bu asıl görevler arasında yer almaktadır.

Aile tek başına hayatını sürdüremez. Burada akrabalık son derece önemlidir. Akrabalık bağının güçlülüğünü Türkçe’de akrabalıkla ilgili kelimeler açık bir biçimde gösterir. Bu kelimeleri dede, ebe, ana, baba, oğul, kız, amca, yenge, dayı, hala, teyze, nene, amca kızı, amca oğlu, dayı kızı, dayı oğlu, hala kızı, hala oğlu, teyze kızı, teyze oğlu, kayınpeder, kayın valide, dünür, gelin kız, güvey vb. kelimelerden görmek mümkündür.

Akrabalık bağının Türk ailesinde güçlülüğünü Türkçe’deki çok kelime göstermektedir. Dünyada hiçbir milletin dilinde Türkçe’deki kadar akrabalık ve hısımlıkla ilgili kelime yoktur. bu durum açıkça Türk kültür çevresinde akrabalık bağlarının güçlü olduğunu göstermektedir[60].

3. Komşuluk İlişkileri

Bölgede komşuluk ilişkilerinin özel bir yeri vardır. Komşu komşuya yardım etmek ve dayanışma içerisinde olmak zorundadır. Sevincini ve üzüntüsünü komşusuyla paylaşır.

Karşılıklı düzen alış-verişi komşu dayanışmasının en güzel örneğidir. Bir aile tek başına bütün işlerini göremez. Komşusundan yardım almak zorundadır. Ödünç ekmek alınmasından çocuk avutmasına kadar bir çok iş komşu yardımıyla görülür.

Acı tek başına yaşanmaz. Acılı günde ilk kapıyı çalan komşudur. İnsanın acısını ilk paylaşan komşusudur. Sevinçte tek başına yaşanmaz. Ailenin mutlu günlerinde yine komşusu yanında olur.

Atalarımız “ev alma, komşu al”[61] derken iyi komşuluk ilişkilerine dikkat çekmişlerdir. Bundan dolayı komşu hakkı son derece önemlidir. Bu önemin bilinebilmesi insanın komşularından memnun olmasına bağlıdır. Bölge insanı komşuluk ilişkilerinin farkındadır. Bundan böyle kedi, köpek, çocuk ve inek yüzünden komşular birbirini incitmemekte ve dostluklarını pekiştirmektedirler.

Komşuluk ilişkilerinde birbirine gidip dertleşme de önemli bir yere sahiptir. Bu gidip gelmelerde hoş sohbetler edilmektedir. Özellikle uzun kış gecelerinde sohbetlerin yanında anlatılan masallar, mahalli ifadeyle “satılan meseller” (mesel satma) ve sorulan bilmecelerin oturmaya zevk kattığı gibi, hem bilgi dağarcığını zenginleştirmekte hem de dostlukların pekişmesini sağlamaktadır. Ancak bu tür oturmaların gün geçtikçe azalması, zengin kültürel mirasın unutulması sürecini hızlandırmaktadır.

Komşuluk ilişkilerinin gelişmesi, komşunun sevincine ve üzüntüsüne ortak olmayla doğrudan bağlantılı görülmektedir. Karşılıklı yardımlaşma her zaman dostlukları pekiştirmektedir. Unutulmamalıdır ki atalarımızın dediği gibi “komşu komşunun külüne muhtaçtır”[62].

4. Misafirperverlik

Bölge insanının çeşitli hasletleri vardır. bunlar Türk kültürü içerisinde yer alan iyilik, cömertlik, ahde vefa, dürüstlük, yiğitlik, mücadelecilik vb.dir. genelde Türk kültür çevresinde eskiden beri var olan dört temel unsur adalet, iyilik, eşitlik ve insanlık bölge insanında mevcuttur. Ancak üzülerek belirtelim ki tez canlılık, olaylar karşısında çabuk çıkış, yani sakin olmama, parlama vb. özellikler de bütün Türk milletinde olduğu gibi kötü özelliklerdir. Dedi kodu, yalan, iftira, kıskançlık vb. ayrı bir kategoride değerlendirilmelidir.

Bölge insanının en iyi hasletlerinden birisi misafirperverliktir. Misafirlere en iyi yemekler yedirilir, en iyi yataklar serilir. Misafirleri tanıdık misafirler ve tanımadık misafirler olmak üzere iki grupta ele almak mümkündür. Tanıdık misafirler doğrudan belirli aileleri ilgilendirirler, dolayısıyla onların misafir olarak geldikleri aileler bellidir. Tanıdık olmayan misafirler aile reisi tarafından eve davet edilebilirler. Ancak o tür misafirlerin önemli bir kısmı köy odalarında kalırlar ve orada ağırlanırlar. “Ağırlamak” tabiri yedirip içirmek için kullanılan bir tabirdir. Köye misafirler geldiğinde köy bekçisi ihtiyaç duyulduğu ölçüde komşulardan misafirler için yemek talebinde bulunur. Buna “Konak salma” denir. Sırasıyla herkes, daha doğrusu ekonomik durumu iyi olan komşular bu tür isteklerde evden “sofra çıkarırlar”. Bu şekilde misafirlerin ağırlanmaları “Tanrı misafiri” anlayışına tamı tamına uyar.

Misafirlerin durumlarına göre ağırlanmalarından başka gezdirilmeleri de esastır. Bazı durumlarda Kirmir Çayı kenarına götürülerek, balık ziyafeti verilir, bazı durumlarda yaylaya götürülerek kuzu kesilir, bazı durumlarda bağ, bahçe, tarla gezdirilerek ikramlarda bulunulur. “Misafirin kısmetiyle geldiğini inanılması” da misafirperverliğin güzel bir göstergesidir.

B. MESLEKİ YAPI

1. İdari Meslekler

1.1. Muhtar

İdari yapılanmada muhtarların ne zamandan beri var olduğunu tam olarak bilemiyoruz. En azından eski kayıtlarda isimleri geçmemektedir. 1840 tarihli temettuatta Akçakese köyünün bir muhtarının olduğu bilinmektedir. Hane numarası 1 olarak kaydedilmiş, adı Musa olarak belirtilmiş, o tarih itibariyle uzun boylu ve kır sakallı olarak tanımlanmıştır[63]. Başka da eski kayıtlarda bildiğimiz kadarıyla bilgi yoktur. ancak günümüze kadar değişik kişiler muhtarlık yapmışlardır. Bu bilgilerden sonra muhtarın görevlerine dönebiliriz.

İdari meslekler arasında ilk başka muhtarlık gelmektedir. Muhtar resmi olarak köylüyü temsil etmektedir. Köyün idaresiyle ilgili birinci derecede sorumlu kişidir. Köylünün resmi olarak yapılacak bütün işlemlerinde muhtarın imza ve mührünün olması gerekir. Doğan bebeğe alınacak nüfus cüzdanı, askere gideceklerin muayenelerinin duyurulması, evlenme cüzdanı için yapılacak işlemler, ölümle ilgili işler için muhtar devlet nezdinde köyü ve köylüyü temsilen bütün resmi evraka imza atar mühür basar.

Muhtar yalnız resmi işlerden sorumlu değildir. Köyde asayişin sağlanması, komşuların dostça yaşamaları, birbirlerine saygı duymalarında bir vasıtadır. Muhtar bu işleri yaparken kendisine “aza” adı verilen üyeler yardım ederler. Azaların köy içerisinde bir ağırlıkları olmasına rağmen, resmi olarak herhangi bir maaşa tabi değillerdir. Doğrudan bir meslek olarak ortaya çıkmamaktadır.

Muhtarlar köyün bir çok işinin yapılmasında da öncülük ederler. Köy bütçesinin belirlenmesi ve yapılacak işler için bir miktar paranın toplanması heyet marifetiyle olur. heyet muhtar ve azalardan oluşur. Heyetin başkanı muhtardır. Komşulardan köy ihtiyaçları için toplanan para için “köy botcası” tabiri kullanılır. Komşuların ekonomik durumlarına göre para toplanır. Bu toplanacak para için “salma” tabiri kullanılır. Genelde köyde yaşayanlar ekonomik durumlarına göre üç kategoride değerlendirilirler. Bunlar birinci, ikinci ve üçüncü komşu olarak belirlenirler. Birinci komşular köyde ekonomik durumu en iyi olanlardır. İkinci komşular orta hallilerdir. Üçüncüler ise, en fakir olanlardır. Birinci komşular üç ödemek durumundaysalar, ikinciler iki, üçüncüler bir ödemek durumdadırlar. Bu sınıflamaya kimse itiraz etmez. Daha doğrusu tasnifin adaletli olduğuna inanırlar.

Komşulardan toplanan paralarla cami, köy odası yapım ve tamiratı, mezarlıkta tadilat, köyün su kanallarında tadilat vb. işler yapılır. Ayrıca her evden bir kişi olmak üzere bu işlerde belirli aralıklarla insanlar çalışır. Buna “imece” denir. Çalışacak durumda olmayanlar amelenin yevmiyesi ne ise, o parayı vererek yerinde adam çalıştırır.

Muhtar ve azaların görevi bunlarla da kalmaz. Komşuların şikayetlerini dinlemek ve onların sıkıntılarını gidermek için de gayret sarfederler. Birisinin tarla ve bahçesine başka birinin hayvanları zarar vermişse, zarar ziyan tespiti yaparlar. Yani küçük hukuki meselelere bakarak, çözüme kavuştururlar.

1.2. Köy Bekçisi

Köy bekçisine doğrudan bekçi de denir. Bekçi resmi sıfatı olmamasına rağmen, idari işlerle doğrudan ilgili kişidir. Köylü tarafından tutulurlar ve hane başına yıllık ödeme kendisine yapılır. Köydeki evleri koruyan, denetleyen kişidir. Yönetimle bağlantılı çalışır. Bütün köyle ilgili gelişmelerden köylüyü haberdar eder. Bütün duyuru işleri bekçinin uhdesindedir. Ayrıca komşuları birçok hususta uyarır. Suları dikkatli kullanmaları, yangına dikkat etmeleri hususunda tembihatta bulunur.

Bekçinin başka bir görevi ise köye dışarıdan gelen misafirlerin ağırlanmak işleriyle ilgilenmesidir. Bunun için komşulara ihtiyaç olduğu ölçüde sofra çıkarmalarını talep eder. Buna “konak salma” denir. Kendisine “konak salınan kişi” evinden bir sofra yemek çıkarır. Bu yemek bekçi tarafından köy odasına götürülerek misafirlere ikram edilir. Ayrıca, köyün yolu, suyu için çalışan resmi görevliler için de aynı şekilde “konak salınarak” ikramda bulunulur. Bu işleri organize eden tamamen bekçidir.

1.3. Korucu

Korucular için kır bekçisi tabiri de kullanılır. Korucular da köylü tarafından yıllığına tutulur ve kendilerine hane başına ödeme yapılır. Resmi bir sıfatları yoktur. ancak yönetimle iç içe çalışırlar.

Korucunun öncelikle görevi köyün arazisini korumaktır. Zaten korucu denilmesinde bu koruma işiyle ilgilidir. Köylünün tarla, bağ ve bahçelerinin korunmasından birinci derece sorumlu kişidir. Bundan dolayı “kır bekçisi” de denilmektedir. Tarla, bağ ve bahçelerde hırsızlık olmaması, hayvanların ekili ve dikili alanlara zarar vermemesi için gayret sarfeder. Böylece kırın, daha doğrusu köyün arazisinin güvenliği sağlanmaya çalışılır.

2. Dini Meslekler

2.1. İmam

İmam üstlenmiş olduğu görevle köyde din işlerinin başıdır. Devlet tarafından görevlendirilmiş olup, maaşı devlet tarafından verilmektedir.

İmamın görevlerinin başında namaz kıldırmak ilk sırayı alır. İmama camide beş vakit namazı cemaate kıldırır. Cuma günleri Cuma hutbesinin okunması, Cuma namazının kıldırılması, Ramazanlarda teravih namazlarının kıldırılması, Bayramlarda bayram namazlarının kıldırılması imamın asli görevidir. İmam ayrıca cenazeleri de yıkar. Ayrıca komşuların talepleri doğrultusunda ölmüşlerinin ruhlarına Kur’ân okur. Evlenecek çiftlerin dini nikahlarını kıyar. Benim fazla bilmediğim ve merak da etmediğim devir çevrilirken aktif görev alır.

2.2. Müezzin

Aslında müezzinler devlet tarafından görevlendirilmiş memurlardır. Ancak küçük yerleşim birimlerinde müezzin istihdamı söz konusu değildir. Köyde de resmi olarak görevlendirilmiş müezzin bulunmamaktadır.

Müezzin doğrudan imama yardımcı olan din görevlisidir. Bu işi dini bilgisi yeterli olan kişiler yapmaktadırlar. Ezan okunması, tedbirlerin getirilmesi, kamet edilmesi ve duaların edilmesi, namaz sonrası kur’an okunması gibi işleri müezzin yürütmektedir. Resmi bir görev söz konusu olmadığından uygun insanlar hayrına müezzinlik yapmakta, diğer taraftan da imamın işini kolaylaştırmaktadırlar.

2.3. Kurs Hocası

Kurs hocalığı tamamen çocukların dini eğitimine yöneliktir. Eskiden çocuklarına dini eğitim verdirmek isteyen kişiler, dışarıdan hoca getirtir, bütün masraflarını karşılar, bir miktarda para verir, çocuklarını okuturlarmış. Hafız olan kişiden kur’an ve ezber dersleri alan çocukların bir kısmı Kur’an-ı Kerim’i hıfseder tam hafız olurken, bir kısmı ise yarım yamalak okumayı öğrenebilirlermiş.

Belirli bir süre köy kur’an kursunda öğrenci yetiştirilmeye devam edildi. Burada kurs hocaları görev yaptı. Günümüzde is, kur’an kursu kapalı olduğundan öğrenci yetiştirilmemektedir.

3. Diğer Meslekler

3.1. Bakkal

Bakkal köylünün temel ihtiyaçlarını karşıladığı alış-veriş yeridir. Köylünün bir takım temel gıda ve temizlik maddesi ihtiyacı bakkal vasıtasıyla sağlanır.

Başlangıçta köyde tek bakkal varmış. Daha sonra köyde iki bakkal bir arada faaliyet gösterdi. Şu anda tek bakkal köyde hizmet vermektedir. Temel ihtiyaç maddeleri bakkaldan alınmaktadır. Büyük market ya oda süpermarketlerde var olan ihtiyaç maddeleri genelde bakkalda bulunmaktadır.

3.2. Berber

Berberlik köyde önemli bir meslek türü olarak ortaya çıkmaktadır. Saç kesimi tek berber tarafından yapılmaktadır. Saçın düzenli olarak kesilmesi gereğine inanılmaktadır.saçlar fazla büyümeden kestirilmektedir. Uzun saçın insana yaramayacağı düşüncesi hakimdir. Hatta büyüklerin “berberin çocuğu kasabın çocuğunu yenmiş” demeleri uzun saçın erkek çocuklarını arıklatıp, baynıtmayacağı anlayışını açıkça göstermektedir. Saç kesiminde özellikle çocuklar için yaygın olan anlayış genelde üç numaraya saçın vurdurulmasıdır.

3.3. Terzi

Köylünün elbiselerinin dikilmesi işini terzi yürütmekteydi. Özellikler kadifeler hem ucuz hem de dayanıklı olası hasebiyle en çok tercih edilen kumaş türleriydi. “Şeytan kadifesi” olarak adlandırılan bu kumaşlardan pantolon, ceket ve yelek diktirilmekteydi. Çocuklar için ise “dal kayışlı pantolon” olarak bilinen, günümüzde “bahçıvan pantolonu” olarak kabul gören pantolonların diktirildiği görülmektedir. Özellikle cepleri çok büyük olarak yapılan bu pantolonlar uzun süre revaçta kaldı. Köyün nüfusunun azalması, terzinin yerine yeni terzinin gelmesini olumsuz yönde etkiledi.

3.4. Manifaturacı

Köylünün giyimiyle ilgili bir takım ihtiyaçlarını gördükleri kişiydi. Hatta manifaturacı için “basmacı” tabiri kullanılmaktaydı. Bütün kumaş ve basma türleri manifaturacıdan alınmaktaydı. Ayrıca soğukkuyu ya da arabacı lastiği denilen ayakkabılarda manifaturacıdan alınmaktaydı. Meslek grubu olarak değerlendirildiğince manifaturacı aynı zamanda ayakkabıcıydı. Dolayısıyla imal etmese de ayakkabı satıcısıydı.

3.5. Kasap

Kasaplık hayvancılığın yaygın olarak görüldüğü yerlerde kayda değer bir meslek grubuydu. Çünkü sığır ve davar türleri yaygın olarak beslemekte ve köylünün temel et ihtiyacı kasaplar tarafından kesilen hayvanlarla karşılanıyordu.

Günümüzde de kasaplık meslek dalı olarak varlığını korumakta ve et ihtiyacı kasapların kestiği hayvanlarla büyük ölçüde giderilmektedir.

3.6. Demirci

Demircilik Türk kültür çevrelerinde en yaygın mesleklerdendir. Demirden yapılma araç-gereçleri demircilerin eseridir. Köyde bir körük bulunmaktaydı. Bu körükten dolayı köyün kuzeydoğu kısmına “körüklük” adı verilmesi çok manidardır. Sonradan körüklüğü işletebilecek kişilerin çıkmaması demirciliğin son bulmasına neden olmuştur.

3.7.Nalbant

Hayvancılığın olduğu ve hayvanların ayaklarına nalın çakması icap ettiği yerlerde nalbantlık bir meslek dalı olarak gelişmiştir. Özellikle öküzlerin ayaklarının çakılması, katır, eşek ve atların ayaklarının çakılması zorunluluk arzediyordu. Köy arazisinin çok taşlık olması ve ismi geçen hayvan türlerine ağır işler gördürülmesi nalbantlığı olmazsa olmaz meslekler arasına sokmuştur. Mesleği nalbantlık olanların yanında, kendi işi için nalbantlık yapanlar da ortaya çıkmıştır. Günümüzde nalbantlık kaybolmaya yüz tutmuştur.

3.8. Hızarcı

Hızarcılığın bir zamanlar revaçta mesleklerden olduğu bilinmektedir. Köy evlerine bakıldığında ana malzemeyi taş ve tahta oluşturmaktadır. Evlerde tahtanın daha yoğun olarak kullanıldığı görülmektedir. İşte dağdan indirilen büyük tomrukların biçilerek kullanılır hale getirilmesi hızarcılar seviyesinde oluyordu. Ancak günümüzde modern makinelerin kullanılması hızarcılığın ve hızarcıların tarihe karışmasına neden olmuştur.

3.9. Usta

Usta basit anlamıyla evleri yapan yetişmiş elamana verilen addır. Evi temelden alıp çatısına kadar, yani aşağıdan yukarıya tamamlayan kişidir. Bunlar kendine iş edinmiş ustalar vardı. Hatta evlerin ahşap aksamında güzel süslemeleri bile yapabiliyorlardı. Bu şekilde yetişmiş ustaların sayısı da yok denecek kadar azdır. Ancak geçmişte ustalık en önemli mesleki yapıyı oluşturuyordu.

3.10. Amele

Amele inşaatta ustaya yardımcı elamandır. Amelelik herhangi bir vasıf gerektirmediğinden her zaman bulunabilmişlerdir. Mesleki yapı içerisinde ameleler için “beden işçisi” tabiri kullanılmaktadır. Amelelik bir ara meslek grubu olarak ortaya çıkmıştır. Daha çok inşaatlarda usta yanında ve onun denetiminde çalışmaları söz konusudur.

3.11.Tüccar

Tüccarlık yapanlar daha çok eskiden pirinç alır pirinç satarlardı. Ayrıca Tiftik ve yün alıp satmaları söz konusuydu. Aynı zamanda hayvan alıp hayvan da satarlardı. Burada genelde pirinç ticareti yapanlarda hayvan ticaretiyle uğraşanlar ayrı kişilerdir. Hayvancılığın büyük ölçüde ortadan kalkması, özellikle insanın ormana verdiği zararın çok azını bile vermeyen Ankara keçisinin yetiştirilmesinin yasaklanması, dolayısıyla tiftiğin ortadan kalkması hayvan ve tiftik ticaretine engel oluşturdu. Pirincin hammaddesi olan çeltiğin yetiştirilmesinin zorluğu ve bunun sonucunda yetiştirilmemesi de pirinç ticaretini engelledi. Böylece küçük çapta ticaretle uğraşan tüccarların faaliyetleri de durdu.

3.12. Rençber

Tarlasını ekip, biçen ve ürününü alan kişiye rençber denir. Rençberlik köyde en geniş meslek grubunu oluşturuyordu. Günümüzde de köyde yaşayanların önemli bir kısmı rençberlik yapmaktadırlar. Kendi tarlalarını ekmekte ve büyük ölçüde hububatı kaldırmaktadırlar. Sadece rençberlikte şartların değişmesi eskisine oranla işleri daha da kolaylaştırmış görünmektedir.

3.13.Ortakçı

Herhangi bir araziyi ortağına eken kişiye ortakçı denilmektedir. Bu tarla sahibiyle ekecek kişinin anlaşmasına bağlıdır. Günümüzde büyük ölçüde ortakçılık ortadan kalmış. Bazı tarlalar hiç bedeli verilmeden bazı kişiler tarafından ekilmeye başlanılmıştır. Hatta “icarına vermek” tabiri bir miktar bedel karşılığında tarlanın yıllığına başkalarına verilmesidir. Bu şekilde tarlaların ekildiği de bilinmektedir. Zaten arazinin çok verimli olmaması ortağına yapılan işlerde ortakçıyı korutmamaktadır.

3.14. Irgat

Irgat tarla, bağ ve bahçede yevmiye karşılığında çalıştırılan insandır.Özellikle mahsulün yetiştiği yaz aylarında ırgatlardan yararlanılmaktadır. Böylece ırgatlık da bir meslek grubu olarak varlığını korumaktadır. Irgatlıkta herhangi bir vasfa gerek duyulmaktadır. Erkek ve kadın herkes ırgat olarak tarla, bağ ve bahçelerde çalıştırılabilmektedirler.

3.15. Değirmenci

Değirmen insanların buğdaylarını öğüttürerek, un haline getirdikleri müessesedir. Bu işi yapan kişiye değirmenci denilmektedir. Başlangıçta su değirmenlerinde buğday öğüttürülürmüş. Bu değirmenlerden birisi değirmen bükü mevkiinde imiş ve suyunu Kirmir çayından alırmış. Zaten bük adı verilen ve çeltik ekilen sulak arazi de adını değirmenden almış olup bundan dolayı “değirmenbükü denilmektedir.

Zamanla su değirmeni yerine mazotla çalışılan un değirmenine bıraktı. Sonra daha modern bir değirmen inşa edilmesine rağmen, günümüzde kapalı haldedir. Değirmencilik de köy düşünüldüğün de tarihe karıştı.

3.16. Cendereci

Aslında buna yağ üreticisi, yani yağcı demek belki doğru olur. Ancak cendere adı verilen sistemi işleten kişiden dolayı cendereci tabiri kullanılmaktadır. Cendere susam ve yağdarının yağlarını sıkıştırma suretiyle çıkaran ve posasından ayıran sistemdir. Bu posaya ise “gövüt” denilmekteydi. Günümüzde de çok kıymetli olan susam ve yağdarı yağı çıkarılmakta ve kullanılmaktaydı. Haşhaşa yağdarı denilmesi de ne amaçlar yetiştirildiğini açık bir şekilde göstermekteydi. Maalesef yağdarı ekimi yasaklandı susam ekilmez oldu, cendere devre dışı kaldı, cendere işletmeciliği ya da cenderecilik de ortadan kalktı.

3.17. Fabrikacı

Fabrikacı tabiri çeltik fabrikasını işleten için kullanılmış bir tabirdir. Aslında büyük fabrikası olan insanlara fabrikatör ya da işadamı denir. Ancak köy tarihi düşünüldüğünde pirinç fabrikası köy için yapılmış en büyük yatırımdır dersek, herhalde mübalağa etmemiş oluruz. Bol miktarda yetiştirilen çeltik fabrikaya getirilir ve pirinç çıkartılırdı. Fabrika hala yerinde, olma eskisine göre acı bir görüntü oluşturuyor.

3.18. Şoför

Eskiden ulaşım hayvanlarla ve yürüyerek sağlanırmış, köye ulaşan araba yolu yokmuş. Yolun yapılması, arabaların kullanılmaya başlaması, şoförlüğü önemli bir meslek haline getirdi. Köylünün ilçeye ve şehre ulaşımını sağlayan minibüsçüler ortaya çıktı. Hala günümüzde bu çerçevede şoförlük bir meslek grubu olarak değerini korumaktadır.

3.19.Çoban

Çobanlık bir meslek grubu olarak köyde önemli bir yere sahiptir. Çobanlar özellikle hayvancılığın önemli bir yer tuttuğu dönemlerde sayı bakımından fazlaydı. Özellikle davar ve koyun çobanları vardı. Günümüzde ise davar, yani Ankara keçisi yasaklandığından davar çobanlığı ortadan kalktı. Daha çok koyun ve sığır çobanlıkları varlığı sürdürmektedir. Sığır çobanı köylü tarafından yıllığına tutulmakta ve sığırları çoban tarafından güdülen kişiler sığır sayısı hizmetinde yıllık para vermektedir. Koyun çobanlığı yapanlar kendi hayvanlarını gütmektedirler.

3.20. Çöne

Hayvancılık bölge ekonomisinde önemli bir yere sahipti. Büyükbaş hayvan yetiştiriciliği yanında küçükbaş hayvan yetiştiriciliği de mevcuttu. Özellikle küçükbaş hayvan yetiştiriciliği incelendiğinde, bir kişinin onlarca davarı vardı. Bu davarların otlatılması için insana ihtiyaç vardı. Çünkü bir insanın onlarca davarı güdebilmesi mümkün değildi. Bu sürüleri güdülmesi için çoban ve yardımcısına ihtiyaç vardı. Çobanın yardımcısına “Çöne” adı verilmekteydi. Çöne dağda davar güden kişinin yardımcısı olup, daha onun ekmeğini taşımaktaydı. Günümüzde ise böyle bir mesleki yapılanmadan söz edilemez. Çünkü dağda büyük sürüleri otlayan hiçbir kişi kalmamıştır. Çobanlığın yanında çönelik de tarihe karışmıştır.

V. BÖLÜM

KÜLTÜREL HAYAT

A. OYUN KÜLTÜRÜ

1. Sinsin

Sinsin ülkemizin birçok bölgesinde oynanan eski bir Türk oyunudur. Bu oyun genelde sinsin olarak bilinmekle birlikte bazı bölgelerde “ simsim”, “ Simsime” ve “ Sinsine” adlarıyla da anılmaktadır.[64]

Bu oyun, oyun kültürü içerisinde özel bir yere sahiptir. Özel günlerde oynanır. Bayramlar ve özel kutlama günleri sinsin için en uygun günlerdir. Elbette düğünlerde de sinsin oyunu oyanın.

Sinsin oyunu için genişçe bir alanın ortasına bol miktarda odun getirilir. Bu odunlar yakılır. Yanan ateşin etrafında dönerek oynanır. Bu oyun davul-zurna eşliğinde oynanır. Ateşin etrafında birisi çıkarak tek ayak üzerinde sekerek, üç-dört adım ileri, bir-iki adım geriye hareket ederek oyunu oynar. Oyunda duruşlar çok önemlidir. Duruşlarda ve oyun oynanırken bir el havada durur. Ateşin etrafında dönen kişiyi kovalayarak başka bir kişi ateşin etrafında dolaşarak oyunu oynar. Bir öncekini bir sonraki ateş etrafında kovalayarak oyunu oynar. Bu oyun saatlerce sürer. Ateşin etrafında geniş bir halka oluşturulmuş ve etrafındaki alanı ise oyun, oyun oynayacaklar için bırakmış kalabalık ise oyunu coşkuyla izlerler.

Bu oyun yiğitlik, cesaret ve çevikliği gösterir. Zaten tek başına ve birilerine meydan okurcasına oynanması bu cesaret ve yiğitliğin en belirgin göstergesidir. Türk insanının korkusuzluk, yiğitlik ve kahramanlık önemli hasletlerindendir. Bu hasletlerin oyuna dökülmüş hali sinsin de görülür.

2. Halk Oyunları

Halk oyunları nişan, düğün, askere uğurlama, bayram gibi özel günlerde oynanan oyunlardır. Halk oyunları arasında en çok oynanan oyunlar misket ve hüdaydadır.

Misket, Ankara’da yıllarca önce yaşamış gerçek ve ölümsüz bir aşkı ifade eder. İsmini aldığı genç kız kadar güzel ve akıcı olan misket düz oyununa ayak figürleri hakimdir. Duruş, yürüyüş ve sekişten oluşan üç hareket esastır.

Hüdayda Ankara’nın en eski, tarihi bir oyunudur. İsmini yıllarca önce Ankara’da yaşamış padişaha vakkaselik yapmış, güzel, işveli, şuh bir dilber olan bahtsız Fatma’nın hikayesinden almıştır.karşılıklı oynanan bir oyundur.

Bu oyunlardan başka Sarı Yıldız, Sarı Kız, Yaban Eller vb türküler eşliğinde de oynanmaktadır. Bu oyunlar hep karşı karşıya oynanırlar ve omuz omuza oynanan halay türü oyunlardan farklıdırlar. Oyunların bile tek oynanması “ ben merkezli” olmanın da bir delili sayılabilir.

Eskiden oyunlarda çalgı aleti olarak maşa, sini vb. kullanıldığı bilinmektedir. Maşa çalarak, tepsi ya da siniye vurarak çıkarılan sesle insanlar oynatılmaktaydı. Bu şekilde maşa çalıp, türkü söyleyerek oynatma ise kadınlar arasında yaygındı.

3. Seyirlik Oyunlar

3.1. Arap Oyunu

Bu oyun düğünlerde oynanır. Tek kişi tarafından oynanan bir oyun türüdür. Oyunu oynayan kişi yüzünü karaya boyar. Gözlerinin etrafına un sürer. Başına siyah tülbent örter. Tülbentin üzerine beyaz sarık bağlar. Kambur görünmek için sırtına bohça bağlar. Üstüne aba giyerek, eline bir tef alır. Gözlerini büyüterek ağzını eğer, dilini çıkarır.tefi çala çala oynar, bir taraftan da şöyle söyler:

Ya Araboğlu ya Araboğlu

Git Şam’a doğru Sam’ a doğru

Damdan düştü bir kedi

Arabı da şak şak

Arabı da şak şak

Ya Araboğlu ya Araboğlu

Elleri sırtında

Ya Hacı Mahmud evlendi

Evlendi de halt etti

Arabı da fış fış

Arabı da fış fış [65]

3.2. Kalaycı Oyunu

Topluluk bir köy olarak kabul edilir. Bir kalaycı ile çırağı bu köye gelerek köyün muhtarını sorarlar. Kalabalıktan birisi muhtar olarak ortaya çıkar. Kalaycı muhtara bütün köyün kaplarını kalaylamak istediğini söyler. Bekçi ile tellal çağırtılarak köylüye haber verilir. Köylü kalaylanacak kaplarını getirir. Kapları kalaylayabilmek için bir körüğe ihtiyaç vardır. Bir kişi körük olmayı kabul eder. Eli karalı çırak körüğün başında hazır bekler. Kaplar kalaylandıkça körük ateşlenir. Kalaycı, ağzına su alıp ateşe püskürtmek suretiyle ateşi hafifletir. Bu arada kalaycıya köyünden babasının öldüğü habere gelir, kalaycının gelip gelemeyeceği sorulur. Bu haber üzerine kalaycı “ Allah rahmet eylesin, dostlar sağolsun, gurbetten oraya gitmek uzun sürer, bizim köylü babamı defnetsin” diye haber salarak kapları kalaylamaya devam eder. Bu sırada annesinin öldüğü haberi de gelir. Kalaycı “ Allah rahmet eylesin, yaşlıydı, hastaydı.” diyerek gelemeyeceğini söyler ve kalaylama işine devam eder. Gün geçtikçe kalaylanacak kaplar azalmaya başlar. En sonunda “ kalaycının karısının öldüğü” acı haberi duyulur. Kalaycı şok geçirir. “ Eyvah! Evimin direği göçtü” diye feryat eder. Kalaycı, gitme vaktinin geldiğini söyleyerek, çırağına körüğün ağzını sıvaması için komut verir. Çırak ise aldığı komut ile karalı elleriyle körük olarak bekleyen kişinin ağzını ,yüzünü karalar. Bu şekilde oyun biter.[66]

3.3. Kim Vurdu? Oyunu

Altı – yedi kişi ile oynanır. Oyun için önceden plan yapılır. Oyunu bileyen iki kişi seçilir. Oyunu bilenlerle bilmeyenler ikişerli iki grip olur. Diğer iki kişi ayakta bekler. Gruplar yere yatırılıp üzerleri çarşafla örtülür. Oyunu bilip yere yatırılanlara sopa ya da süpürge verilir. Ayaktakilerde de sopa vardır. Oyun başlatılır ve oyunu bilmeyene grup arkadaşlarınca sopa vurulur. Sopa yiyene ayaktakilerden kimin vurduğu sorulur. Ayaktakiler sopayı vurmadıklarından oyun bir süre devam ettirilir.

3.4. Tren Oyunu

Birkaç kişi ile oynanan eğlenceli bir oyundur. Her oyuncu bir tren istasyonunu temsil edip çek çek, dök dök gibi istasyon isimleri taşırlar. Oyuncular aralarında biraz mesafe bırakılarak sırt üstü yatırılır. Oyuncuların yüzleri bezle kapatılıp bacaklarından biri havaya kaldırılır. Oyunu bilen kimse teker teker istasyonlara isimlerini sorar. Sıra dök dök istasyonuna geldiğinde oyuncunun “dök dök”demsi üzerine havaya kaldırılmış olan bacağının paçasından bir sürahi su dökülür. Oyun böylece sona erer.

3.5. Ayakkabıya Girme Oyunu

Bu oyunda hedefi izleyicilerden biri oluşturur. Oyunu iki kişi oynar. Oyunculardan biri ellerine kara sürer. Diğer oyuncu topluluğun ortasına bir ayakkabı getirip onun içine gireceğini iddia eder. Birkaç kez girecekmiş gibi hareketler yapar. Tam o sırada meraklı izleyicilerden birinin bakılarından dolayı ayakkabıya giremediğini, onun nazarının değdiğini söyler. Onun gözlerinin kapatılmasını diğer oyuncuya söyler. Diğer oyuncu bu kişinin gözlerini kapatarak yüzünü karalar. Bu hedefin gerçekleşmesiyle oyun sona erer.

4. Diğer Oyunlar

4.1. Aç Kapıyı Bezirgânbaşı

kalabalık bir oyuncu grubu (genelde kız) ile açık havada oynanır. İki çocuk ebe olur. aralarında anlaşarak kendilerine (meyve, çiçek, hayvan çeşitlerinden) birer isim alırlar. Misal olarak birinin “Gül” diğerinin “Lale” ismini aldığını kabul edelim. İki ebe karşılıklı durarak, birbirinin ellerinden tutup havaya kaldırırlar. Diğer oyuncular arka arkaya sıra olurlar ve:

- Kapı hakkı ne verirsin? Diye sorarlar.

Oyuncular:

- Arkamdaki yadigar olsun, yadigar olsun, diyerek ebelerin kolları altından geçerler. Ebeler, son oyuncu geçerken kollarını indirip onu kolları arasına alırlar ve:

- Gül mü istersin, Lale mi? diye sorarlar. Oyuncu hangi çiçeği seçmişse, o ebenin arkasına geçer. Bundan sonra ebeler tekrar kendi aralarında birer isim seçerler, oyuncular aynı cümleleri söyleyerek geçerken, sondaki oyuncu yine durdurulur ve aynı şeyler sorulur. Oyun bütün oyuncuların seçimini yapıncaya kadar devam eder. Eşleşme tamamlandıktan sonra, yere bir metre arayla iki paralel çizgi çizilir. Ebeler önde, takım oyuncuları bellerinden tutmuş halde ebelerin arkasında, birbirine karşı olacak şekilde çizgi üzerinde dizilirler. Ebeler birbirinin ellerinden tutarak çekmeye başlarlar. Hangi grup diğerini çekerek çizgiyi geçirirse o grup kazanır.

4.2. Köşe Kapmaca

Açık havada oynanan bu oyunda karşılıklı dört ağaç, bir boş havuz veya kamyon kasası oyun aracı olarak kullanılır ve beş oyuncu ile oynanır.

Oyuncular kendi aralarında sayışarak ebe seçimini yaptıktan sonra her biri bir ağaca veya bir köşeye gider, ebe ortada kalır. Diğer oyuncular ebe yetişmeden karşılıklı yer değiştirirler. Eğer ebe yer değiştiren oyunculardan birinden önce köşeye giderse, yetişmeyen oyuncu ebe olur.

4.3. Atçılık

Çocuklar 1,5-2 m. uzunluğunda ince sopaları at olarak bacakları arasına alırlar. Diğer ellerindeki kısa çubukları da kamçı yerine kullanıp ata vurarak koşmaya başlarlar.

Bu oyunun diğer bir şekli de, ikişer kişi ile oynanmasıdır. Uçlarında bağlanmış 3-4 m. uzunluğundaki ip, eş olan çocuğun başından geçirilir ve ağzına tutturulur. Bu şekilde ata gem vurulmuş olur. İpin öteki ucunu da öbür eş elleriyle tutar. Bu oyuncuda binicidir. Bu şekilde at önde binici veya sürücü arkada koşarlar. Binici veya sürücü arkada koşarlar. Binici ellerindeki ipi sağa sola hafif çekerek atın yönünü belirler, durduracağı zaman ise, ipi geriye doğru çeker. Bu oyun birden fazla eşli gruplar halinde yarış yapmak amacıyla oynanabilir.

4.4. Misket (Bilye) Oyunu

Bu oyun çocuklar arasında çok yaygındır ve mika, cam ve demir bilyelerle açık havada oynanır. Bu oyun değişik şekillerde oynanmaktadır.

Baş Oyunu: Açık havada ve düz bir zemin üzerinde oynanır. Katılan oyuncular, isteğe göre tesbit edilen miktarda misketi düz bir yere dizerler. Ellerindeki başlık denilen bir miseki de uzağa (5-6 metre) atarlar. En uzağa atan birinci, en yakına atan da ebe olarak dizili misketlerin başıan gelir. En uzaktaki çocuk: “Hangi baş?” diye sorar. Ebe de dizili misketlerin bir ucunu baş olarak tayin edep; “Benden baş” veya “Öteki baş” diye cevap verir. Sonra uzaktaki çocuk başlığı, dizili misketlere doğru yuvarlar. Başlık baştakini vurursa, misketlerin hepsini, (Eğer baştakini vurursa oyun biter ve yeni oyun için başka misketler dizilir.) baştan sonra ikinci, üçüncü veya dördüncüyü vurursa, vurduğundan itibaren diğer misketleri kazanır. Vuramazsa sıra, ikinci uzaklıktaki oyuncuya geçer ve oda elindeki başlığı dizili misketlere yuvarlayarak vurmaya çalışır. Bu şekilde devam eden oyunda eğer hiç kimse dizili misketlere vuramamışsa oyun tekrar başlar. Eğer misketlerin bir kısmı vurulur, diğerleri oyun bittiği halde vurulmamışsa, kalan misketler ebenin olur.

Vuruş-Karış: Genelde iki-üç kişi ile oynanır. Bir oyuncu misketini uzağa yuvarlar. Diğeri misketi ile onu vurmaya çalışır. Vurursa misket onun olur. vuramazsa sıra diğerine geçer. Ancak vuramazsa bile kendi başlığı, diğerininkine bir karıştan yakın durmuşsa yine kazanmış olur.

Mors: Bu oyunda oyuncular tesbit edilen miktarda misketi yere çizilen üçgenin içine koyarlar. 4-5 m. uzağa çizilen çizgiye herkes başlığını atar. Çizgiye en yakın olan birinci olarak başlığını üçgene yuvarlar. Başlık üçgendeki misketlere vurur ve dışına çıkarsa onları kazanır, vuramazsa başlığı durduğu yerde kalır ve diğer oyuncuların da atamsını bekler. Herkes bu şekilde başlığını yuvarladıktan sonra sıra tekrar birinciye gelir. Başlık, bükülen başparmak ile işaret parmağının ucu arasına alınıp, elin dışı yere konarak üçgen içindeki misketlere atılır. Vurulup üçgen dışına çıkan misket veya misketler kazanılır. Fakat başlığında vurduktan sonra dışarı çıkması gerekir. Eğer başlık üçgendeki bir veya fazla miskete vurup dışarı çıkardığı halde, kendisi içeride kalmışsa, diğer çocuklar; “kus!” diye bağrışırlar. Bu durumda başlığı içeride kalan oyuncu, üçgen içine koyduğu misket darını ceza olarak tekrar koyar ve başlığı ile atma çizgisine giderek sırasını bekler. Diğerleri de başlıklarının olduğu yerden sıraları geldiğinde oyuna devam ederler.

Kuyu: iki veya daha fazla oyuncu ile oynanan bu oyunda yere 3-4 cm. derinliğinde bir çukur kazılır. 4-5 m. uzağa bir çizgi çizilir. Oyuncular başlık misketlerini bu çizgiye doğru yuvarlar. Çizgiye yakın olan birinci olur. misketini kuyuya doğru yuvarlar. Sonra da diğeri. Birinci oyuncu misketini kuyuya sokmaya çalışır. Eğer girerse, bir sayı kazanır. Kuyu dışında bir karışıklık mesafe belirler ve misketini diğerinin misketine arka arkaya vurabilir. 12 sayıya ulaşan oyunu kazanır.

4.5. Birdirbir

İstenilen sayıda öğrenci ile oynanır. Oyuncular sayışıp ebeyi tesbit ettikten sonra ebe, göğsü yere paralel olarak eğilir. Diğerleri sıra ile belli bir uzaklıktan hız kazanarak gelip eğilen ebenin üzerinden atlarlar. Atlarken de baştaki oyuncunun sözlerini ve yaptığı hareketleri tekrarlarlar. Oyunun seyri şöyledir:

İlk oyuncu; “Birdir bir, ikidir iki, üçtür üç” diyerek ebenin üzerinden atlayıp başa döner. Diğerleri de aynı sözleri tekrarlayıp, ebenin üzerinden atlayıp yerlerinde dönerler. Bundan sonra oyun biraz hareketlerin.

“Dörttür dört” atlarken kalça ebenin sırtına vurulur.

“Beş, sürmeden geç” atlayanlar ellerinden başka bir yerlerini ebeye sürmeden geçerler.

“Altı, mendil indirmece” ebenin atlarken üstüne konulan mendili diğerleri de yere düşürmeden atlarlar.

“Yedim, mendil kaldırmaca” ebenin üstündeki mendil, atlarken alınır.

“Sekizim seksek” ebenin üstünden atlayanlar, bütün oyuncular atlayıncaya kadar tek ayak üzerinde dururlar.

“Dokuzum durak” ebenin üstünden atlayanlar, atladıkları yerde tek ayak üzerinde dururlar. Diğerleri, ayakta duranlara değmemeye çalışırlar.

“Onum oturak”, ebenin üstünde atlayıp, düştüğü yerde oturakta durulur. Diğerleri oturanlara değmeden atlayıp otururlar.

Bundan sonra “On birim yağlı börek, on ikim jandarma, on üç alman topu” diyerek ebenin üstünden atlanır. Sıra ondörde gelince;

“On dördüm yumruk atmak” denir ve ebenin sırtına yumruk vurarak atlanır.

“On beşim kaçmaca” denince de, bütün oyuncular atladıktan sonra tek sonra ebe diğerlerinden birini yakalamaya çalışır. Yakalanan veya ayağı yere basan oyuncu ebe olur ve oyuna devam edilir.

4.6. Uzun Eşek

Açık havada üçer veya dörder kişilik takımlarla oynanan zevkli bir oyundur. Sayışmalarla ebe, takımlar ve hangi takımın alta yatacağı (eşek) belirlenir. Ebe bir duvara veya ağaca araksını verir. Eşek olan takımın bir oyuncusu ebenin bacakları arasına başını sokar, diğerleri de onun arkasından başları öndekinin bacakları arasında olacak şekilde eğilip dizilirler. Diğer takım oyuncuları hız kazanarak sıra ile eğilenlerin üstüne atlarlar.üstteki takımın başı, parmaklarından bazıları yumup, diğerlerini ebenin göreceği şekilde açıkta bırakarak sorar:

- Çattı pattı kaç attı? Yere eğilmiş olan takımın başı, kaç parmağın açık olduğunu tahmin ederek bulmaya çalışır. Eğer bilirse kazanırlar ve diğerleri alta yatarlar, yani eşek olurlar. Bilemezlerse oyun yeniden başlar.

Bu oyundan üstteki takımın ayaklarının yere değmemesi gerekir. Eğer değer yanmış olurlar ve alta yatarlar. Bazan da alttaki takım oyuncuları, üstteki takımın ağırlığına dayanamayıp çöker ve hepsi yere yığılır. Bu durumda “eşek çötü” denir ve alttakiler tekrar yatarak oyun yeniden başlar.

4.7. Çelik-Çomak (Met)

Açık havada erkekler tarafından oynanan zevkli bir oyun olup, karşılıklı iki kişi veya takım halinde de oynanabilir. Oyun 50-60 cm. uzunlukta bir değnek (Çomak veya met değneği) ve 15-20 cm. uzunlukta kısa bir değnek parçası (çelik veya met) ile oynanır. Met oyununda met ve değneğin çeşitli kullanım şekilleri vardır. bunlardan yaygın olanları şunlardır:

- Oyuncu meti iki küçük taşın üstüne koyar. Altından değneği ile meti havaya kaldırıp vurarak uzaklaştırır.

- Bir eli ile meti hafifçe havaya atar ve değneği ile vurur.

- Met bir ucu havada kalacak şekilde küçük bir taşın üstüne konur. Değnekle havdaki ucuna vurulur. Havaya zıplayan mete değnekle vurulur.

- Met, değneğin üstüne dengeli şekilde konarak havaya kaldırılıp vurulur.

Değnek ile meti uzağa atmak için oyuncunun üç hakkı vardır. üç hakkında da ıska geçerek mete vuramayan oyuncu kaybeder ve ebe olur.

Sayışma ile takımlar ve kimin önce başlayacağı belirlenir. Başlayacak oyuncu “Kale” denilen yerde meti yukarıda saydığımız şekillerin biri ile atar. Diğer oyuncu metin atılacağı yönde elinde değneği ile durur. Eğer atılan meti yakalar veya değneği ile değerse, meit atma sırası kazanır. Değemez ise düştüğü yerden meti eliyle kaleye fırtalır. Kaledeki oyuncu da fırlatılan meti değneği ile karşılayıp vurmak ister. Eğer met kalenin bir değnek boyundan az yakınına düşmüşse yanar ve rakip oyuncuya met atma sırası geçer. Eğer takım ile oynanıyorsa, bir oyuncu yandığında aynı takımın diğer oyuncusuna sıra gelir.met kalenin yakınına düşmez veya kaledeki oyuncu meti değneği ile yere düşmeden uzaklaştırılırsa, düştüğü yerden itibaren kaleye kadar adımlar. Kaleye geldiğinde kaçta kaldıysa, meti değneğin üstünde hoplatarak düşürmeden saymaya devam eder. Met yere düşünce oyun kaleden met atışı ile devam eder. Saymada her elli sayı bir dalya eder. Tesbit edilen belli bir dalyaya gelindiğinde oyun biter.

4.8. Deve – Cüce

Hem açık hem de kapalı alanda oynanan bu oyunda oyuncular ebenin karşısında veya etrafında dizilip otururlar. Ebe “deve” deyince başlarını kaldırıp, “cüce” dediğinde ise indirirler. Yavaştan başlayıp gittikçe hızlanan oyunda şaşıran oyuncu oyun dışı kalır. Oyun bir kişi kalıncaya kadar devam eder. O da yanınca, aralarında sayışma ile ebe tayin edilip oyuna baştan başlanır.

4.9. Tıp

Bu oyunda hem açık hemde kapalı alanda istenildiği sayıda oyuncu tarafından oynanır. Ebe, hareket halindeki çocuklara “tıp” diye bağırınca, herkes olduğu yerde hareketsiz durur. Konuşan, gülen ve hareket eden oyuncu yanar ve oyun dışı kalır.

4.10. Evcilik (Evcük)

Çocukların küçük yaşlarda büyüklerden esinlenerek aile hayatını canlandırdıkları bir oyundur. Genelde 3-6 yaş arası çocuklarca oynanır. Erkek çocuklardan biri baba, diğerleri evin erkek çocukları, kız çocuklardan biri anne diğerleri de kızkardeş, hala, teyze abla veya komşu olabilir. Ev olarak çizilen yerde çeşitli odalar, odanın bölümleri tesbit edilir.baba olan çocuk, babanın işlerini, diğer kızlar da bayanların işlerini paylaşırlar. Komşu ve akraba ziyaretleri yapılır, yemek ve çay pişirilip ikram edilir.

Anne olan çocuklar, bebeklerini kucaklarına alırlar, dizlerinde uyuturlar, emzirirler, yemek yedirirler, uyuturular, elbiselerini değiştirirler.

4.11. Güvercin Taklası

açık havada, 10-15 yaşlarında 8 çocuk tarafından oynanan bir oyundur. Oyuncular dörder kişilik iki takıma ayrılır ve hangi takımın alta yatacağı, hangisinin üzerinden atlayacağı sayışma ile tesbit edildikten sonra alta yatacak takımın oyuncularından ikisi kalçaları değecek şekilde arka arkaya dönüp hafif eğilir. Diğer ikisi de karşılıklı olarak bunların bacakları arasına kafalarını sokup elleri ile birer bacaklarından tutarlar. Böylece diğer takım oyuncularının atlayabileceği bir şekilde meydana getirirler.

Diğer grubun oyuncuları birer birer koşup gelerek ellerini yatan oyuncunun sırtına koyup hızla takla atarlar. Başlarını aralarına koyarak ayakları üzerine yere düşerler. Bu sefer de diğer yönden atlamaya gelirler. Oyuncu takla atamayınca veya atladığı halde elleri yere değerse yanmış sayılır ve gruplar yer değiştirir.

4.12. İp Atlama

Kızlar arasında çok yaygın olan oyun, karşılıklı iki kız tarafından sallanan ipin üstünden atlanması esasına dayanır. Değişik uygulamaları vardır.

- Kendi çevirdiği ip ile atlama: İki metre uzunluğundaki ipin uçları oyuncu tarafından tutulur ve başı üzerinden önden arkaya doğru çevrilir. İ ayaklarına yaklaştığında oyuncu hoplayarak, ipi ayakları altından geçirir. Belli bir tempo içinde ip çevrilir ve atlanır.

Bu oyun iki oyuncu arasında yarış şeklinde de oynanır. Önce atlayanın kaç sayı atladığı sayılır, sonra diğeri saydırır. En fazla saydıran kazanır.

- Bir oyuncunun çevirdiği ip ile iki oyuncunun atlaması: İpin iki ucunu tutan oyucuya bir diğeri daha yanaşır ve ip çevrildiğinde her ikisi de atlar. Bu oyunda diğeri gibi iki veya daha fazla oyuncu grubu tarafından yarış şeklinde oynanabilir.

- İki oyuncunun karşılıklı tutup çevirdiği ip ile diğer çocukların atlaması: 4-5 metre bir ipin ucundan karşılıklı iki oyuncu tutup sallar, diğerleri de sırayla atlar. Atlamaya ilk başlayanın atladığı sayı kadar diğerleri de atlar ve diğer yönde dizilip herkes atlandığından o yönden atlamaya devam ederler. Eksik atlayan veya ipe takılan oyuncu ipi tutanlardan bir ile yer değiştirir.

- İki oyuncunun çevirdiği ip ile yine iki oyuncunun karşılıklı atlaması: Oyuncular ikişer eşleşir. Hangi takımın ipi çevireceği sayışma ile tesbit edilir. Bir takım ipi çevirirken, diğer grup da karşılıklı olarak yanı anda girip atlamaya başlarlar. Eşlerden biri ipe katılırsa, ipi çevirmeye onlar başlar. En çok atlayan takım oyunu kazanmış olur.

4.13. Körebe

4-12 yaşlarında kız ve erkek çocukların beraber oynadıkları bir oyundur. Sayışma ile ebe seçilir. Ebenin gözleri kapanır. Diğerleri ebenin etrafında ona değerek ve “körebe” diye seslenip dolanırlar. Ebe de onlardan birini yakalamaya yakaladığını da kim olduğunu bilmeye çalışır. Bilirse yakalanan ebe olur ve oyun böyle devam eter.

4.14. Mendil Kapmaca

Oyuncular iki takıma ayrılırlar. 50-60 metre ara ile karşılıklı iki çizgi çizilir ve takımlar bu çizgi üzerinde yer alırlar. Tam ortada da elinde mendili ile başka bir çocuk durur. Ortadaki çocuk, karşılıklı olarak takımlardan birer oyuncunun isimlerini söyleyerek çağırır. Mendile doğru gelen çocuklar, mendili diğerinden önce alıp kendi kalesine kaçar. Diğeri de onu yakalamaya çalışır. Yakalarsa, yakalanan çocuk, yakalanmazsa diğeri oyun dışı kalır. Mendili kapma sırasında çocuklar acele etmezler. Birbirini lafla oyalayıp dikkatini dağıtarak mendili kapmaya çalışırlar. Bu şekilde devam eden oyunda oyuncusu kalmayan takım yenilir ve verilen cezaya katlanır.

4.15. Saklambaç

Çok sayıda oyuncu ile acık havada oynanan zevkli oyunlardan biridir. Sayışma ile ebe seçilir. Ebe, tesbit edilen ağaç veya duvar köşesine arkasını dönüp 50 veya 100’e kadar sayar. Diğerleri saklanırlar. Sayma sonunda ebe saklananları aramaya başlar. Birini gördüğünde kaleye ondan önce koşup “söbe” der, görünen veya ebenin haberi olmadan kaleye gelip söbeleyen oyuncular birer “ can” kazanırlar ve oyun sonunda ebe olmaktan kurtulurlar. Saklanan oyuncular bazan birbirlerinin ceket, gömlek veya ayakkabısını giyip kasıtlı olarak bunları ebenin göreceği şekilde açıkta tutarlar. Ebe buna kanar yanlış isim söbelerse oyuncu “ çömlek patladı” diyerek ortaya çıkar ve oyun yeniden başlar. Eğer ebe gelecek yeni oyunda ebelikten kurtulacak kadar oyuncu söbeleşmişse hala saklı olan bir veya daha fazla oyuncu için “ çay içiniz, çıkın!” der. “ Çay içmek”, ebelikten kurtulmak demektir. Bu durumda söbelenen oyuncular kendi aralarında gizlice isimleşirler ve ebeye tuttukları isimleri söylerler. Ebe de bunlardan birini söyleyerek yeni ebeyi seçer ve oyun devam eder.

4.16. Seksek

6-12 yaş grubu çocuklar tarafından açık havada oynanır. Yere çizilen geometrik şekiller üzerinde yassı taşlarla ve birden fazla oyuncu ile oynanır. Sayışarak oyuna başlama sırası tesbit edilir. İlk başlayan oyuncu,1 numaralı karenin önünde durup, elindeki taşı bu kutu içine bırakır. Sonra sekerek ve çizgilere basmadan bölmelerden sıra ile atlar. 4. kareden sonra ayakları 5. ve 6. karelerde olacak şekilde atlar. Tekrar çizgiye basmadan ayakları 5. ve 6. karelerde olacak şekilde atlar. Tekrar çizgiye basmadan ayakları 5. ve 6. karelerde olacak şekilde döner. Tekrar sekerek 1. kareye kadar gelip yerdeki ayağı ile buradaki taşı tepip dışarı çıkarır, kendisi de çıkarak ayaklarını basar. Aynı oyunu ikinci, üçüncü ve dördüncü kutular için aynı şekilde sekerek gider. Taşı geriye sıra ile kutulara ayağı ile sürükler ve dışarı çıkarır , sora 5. ve 6. kutulardan da geriye doğru taşı sürükleyerek çıkarır. Aşağı yere ve çizgiye basmadan ve sürüdüğü taş çizgi üzerinde kalmadan altı kutuya da bu şeklide bitiren oyuncu birinci bölümü bitirir. Ancak taşı çizgi üzerinde bırakan, çizgiye ve yere basan oyuncu yanar, diğerlerine sıra gelir. Her oyuncu sıra tekrar geldiğinde kaldığı kutudan başlar.

İkinci bölümde oyuncu gözlerini kapatıp yürüyerek ve çizgilere basmadan dördüncü kutuya, buradan da ayakları 5. ve 6. kutuda olacak şekilde hoplar. Burada gözlerini açıp arkaya döner ve bu sefer de öne doğru gözleri kapalı olarak ayağı çizgilere basmayacak şekilde yürüyerek gelip dışarı çıkar. Bu bölümde de çizgiye basan ve gözlerini sona gelmeden açan oyuncu yanar ve sıra diğerlerine geçer.

Oyunun üçüncü bölümünde ise, oyuncu yine kutulara arkası dönük halde elindeki taşı bir kutuya düşecek şekilde atar. Taş çizgiye gelemeden kutu içinde kalırsa, o kutuyu (X) işareti ile çizer. Bu kutu o oyuncunun olur ve diğer oyuncular kendi oyunlarını oynarken bu kutunun üzerinden atlayama çalışırlar. Bu şeklide bütün kutuları veya en fazla kutuya sahip olan oyunu kazanmış olur.

4.17. Üç Taş (Cırt)

7-8 yaşlarından itibaren her yaştakilerin zevkle oynadığı bir oyundur. İki kişi ile oynanan bu oyunda yere bir şekil çizilir. Farklı renklerde ayrı taş alınır. Oyuna ilk başlayan oyuncu şeklin köşe veya çizgilerin birleştiği yerlerden birine taşlarından birini koyar. Diğer oyuncu da bir başka köşeye veya çizgi üzerine koyar. Böylece taş koymaya devam edilirken , her oyuncu üç taşını aynı çizgi üzerinde yan yana getirmeye , diğeri de onun bu oyununu bozup kendisi üç taşını bir çizgi üzerine getirmeye çalışır. Taşlar çizgi üzerinde sağa sola, aşağı v e yukarı hareket ettirilebilir.

4.18. Dokuz Taş

Bu oyunda yere içice üç kare çizilip, köşe ve kenar ortalarından çizgiler çizilir. Bu oyunda da oyuna ilk başlayan , iki çizginin birleştiği noktaya taşının birini koyar. Diğeri de başka bir noktaya koyar. Amaç üç taşın bir çizgi üzerine dizilmesidir. Oyuncular hem üç taşlarını bir çizgide tutmaya ve bunun için planlar yapıp uygulamaya, hem de diğerinin oyununa engel olmaya çalışırlar. Dokuzar taşla oynanan bu oyunda her üç taşını bir çizgiye getiren oyuncu , diğerinin bir taşını alır. Taşı önce biten kaybeder.

4.19. Yakar Top

Açık havada top ile oynanan bu oyunda eşit sayıda iki takım kurulur. Yere de voleybol sahası genişliğinde dikdörtgen çizilip ortadan ikiye ayrılır. Oyuncular bölümlere girer. Takımların birer oyuncusu da rakip takımın bölümünün arkasına kale denilen yere gider. Hangi takımın başlayacağı tespit edildikten sonra, kaledeki ile bölüm içindeki oyuncular arasında biraz paslaşma yapılır. Diğer takım oyuncuları da top hangi tarafta ise vurulmamak için uzaklaşırlar. Kendisine vurmak için top atılan oyuncu topu yakalarsa , topu kullanma, yani hücum sırası o takıma geçer. Fakat hızlı gelen topu tutamaz veya düşürürse yanar ve kaleye geçer. Top yerden giderek bir oyuncuya değerse vurulmuş sayılmaz. Muhakkak havadan vurmak gerekir. Oyun anında kendi bölümünden çıkan oyuncu da yanmış sayılır v e kaleye gider. Bu şekilde, bir takımın bütün oyuncularını vuran diğer takım kazanmış olur.

4.20. Topaç

Koni biçiminde ve uçunda kabara denilen çivi çakılı bulunan topaca sivri ucundan başlayarak bir ip sarılır. İpin diğer ucu bir parmağa geçirilip, topacın arka kısmı avuç içine alınarak yere hızla atılır. Topaç da etrafına sarılı ipin geri boşalması ile yerde hızla dönmeye başlar. Dönerken de hızından yerde daireler çizip, sesler çıkarıldıkça seyrine doyun olmaz.

4.21. Tel Araba

İnşaat teli veya biraz kalını kıvrılmak suretiyle yan taraflarında tekerlek bulunan iki dingil yapılır. Dingiller birbirine yine telden yapılan şase ile bağlanır. Yaklaşık bir metre boyunda ve aynı kalınlıkta başka bir telin bir ucu ön dingile kıvrılarak bağlanır. Diğer ucu da direksiyon şeklinde kıvrılarak araba yapılır. Eldeki direksiyon ile arabanın yönü tayin edilir.

4.22. Düdük

Nisan ve Mayıs aylarında söğüt ağaçlarının taze dallarından yarım santim kalınlığında olanlardan koparılır. Bir ucu çakı ile düzgün olarak kesilir. Yapılacak düdüğün uzunluğunda (4-5 cm) dalın çevresinin kabuk kısmı içindeki odunsu dokuya kadar çakı ile kesilir. Sonra çakı veya bir dal ile zedelemeden kesilen yerin etrafına hafif hafif vurulur.bu sırada “ kav kav kavladı. Kedi sıçan avladı” tekerlemesi söylenir. Sonra kesilen kısım el ile tutulup hafifçe çekilerek odunsu kısımdan sıyrılıp çıkarılır. Çıkan bu kabuğun bir ucu zurnadaki sipsi gibi üstündeki zar çakı ile hafifçe kazınır. Düdük hazırdır. Ağza alınıp öttürülür.

4.23. Fırıldak

20 cm uzunluğunda, 3 cm çapında iki kuru söğüt dalı bulunur. Bunlar çakı ile 3-4 mm kadar düzgün biçimde inceltilir. Bunlara pervanenin kanatları gibi, bir kanat aşağı, bir kanat hafif yukarı bakacak şekilde bizim verilir. Yalnız orta kısımları 7-8 mm kadar kalın olur. Ortalarından aynı noktadan çatlatmadan çivi ile delinir ve bu delikler çivinin etrafında rahatça dönebilmeleri için genişletilir. Sonra bu deliklerden geçirilen çivi ile uzunca bir sopanın uçuna çakılır. Sopanın bur ucundan rüzgara karşı tutarsak dönmeye başlar. Kanatların uçlarına serbest dönebilecek şekilde gazoz kapağı çakılırsa, döndükçe gazoz kapakları da ses çıkarır.

4.24. Uçurtma

Genelde iki çeşit uçurtma yapılır. Birisi “ Şeytan uçurtması”,diğeri de çıtalarla yapıldığı için “ Çıtalı” denilen uçurtmadır. burada hem yapılması hem de uçurtması zevkli olan ve ustalık isteyen çıtalı adı verilen uçurtmadır. bu uçurtma için önce 60-80 cm uzunluğunda ve 1 cm çapında üç çubuk veya çıta hazırlanır. Uçlarına yarım santim içeriden bıçakla çentik açılır. Sonra üst üste konularak altıgen şekil yapılır ve ortalarından ip ile sıkıca bağlanır. Çubukların birinin uçuna açılan çentikten ip bağlanır ve diğer uçlardaki çentiklerden sıra ile gergince bağlanarak altıgenin çevresi dolandırılır. Çıtalının iskeleti ortaya çıkmıştır. Bu iskeletin çevresini kaplayacak şekilde dayanıklı bir kağıt veya plastik kaplık alınır. İskelet bu kağıdın üstüne konarak , kağıdın dışarıda kalan kısımları içeri dürülerek yapıştırılırı. Altıgenin komşu iki uçuna, b.ir köşesi merkezde olacak şekilde üçgen şekli alan bir bağlanır. Başka bir ipin bir ucu arkadan merkeze bağlanıp, diğer ucu da açılan küçük bir delikten ön yüzüne geçirilip , köşe ile merkez uzaklığında diğer üçgen şeklindeki ipin tam ortasına bağlanır. Bunların ortasından da uçurtmayı havada tutacak uzun ip bağlanır. Alttaki iki uca bağlanan başka bir ipin ortasına da kuyruk olarak kullanılacak kağıt parçaları bağlanır. Bu şekilde hazırlanan çıtalının ipini bir çocuk , kendisini de başka bir çocuk tutar ve 10-15 metre açılırlar ve ipi tutan çocuk koşmaya başlayınca diğeri uçurtmayı bırakır ve uçurtma havalanır.[67]

4.25. Aşık Oyunu

Bu oyun hayvanların aşık kemikleri ile oynanmaktadır. Adını aşık kemiğinden almaktadır. Buna mahalli dilde “ aşuk oyunu” denilmektedir. Burada aşık kemiği atıldığında , istenilen taraf üzerinde durdurulması esasına dayanmaktadır. Kemiğin oyuk tarafı aç, dolgun tarafı toktur. Oyuk tarafı üste gelirse , kemiği atan kişi kayışla dövülür. Oyun bu şekilde devam eder.

Birçok oyunda olduğu gibi aşık oyununun da köklü bir geçmişi vardır. Eski Türkler zamanında yaygın olarak oynanan oyunlardan birisidir. Her halde eski dönemlerde de günümüzdeki gibi oynanmaktaydı.[68]

4.26. Ceviz Oyunu

Cevizlerle de oyun oynanmaktadır. Bu oyun daha çok karşılıklı olarak cevizlerin ütülmesi esasına dayanmaktadır. Aşık oyunu gibi köklü bir geleneğe sahiptir.

4.27. Kayak

Kışın kar ve buz üzerinden kayılır. Normal bir şekilde kayılacağı gibi , bu z üzerinden kaymaya yarayan “ kızak” da yapılır. Böylece kızak üzerinde kayılır. Burada daha hızlı ve daha uzaklara kayabilmek esastır. Kayılan yerin buz tutmuş olması ve eğimli olması daha iyi kayabilmeye sağlar.

4.28. Salıncak

En uygun oyunlardan birisidir. Buna salıngaç ya da sallangaçta sallanmak denir. Evde her hangi uygun bir yere salıngaç kurulabileceği gibi kırdaki ağaçlara da kurulabilir. Salıngaç urganla kurulur, oturulacak yere bir minder konur ya da tahta yerleştirilir. Böylece salıngaç biri bindikten sonra diğeri tarafından sallanır ve bundan zevk alınır.

4.29. Gıncırdak

Düz bir alana bir ağaç gövdesi yerleştirilir.üst kısmı sivritilmiş ağaç gövdesinin bu sivri kısmına kömür ve mancar eriği çekirdeği sürülür. Böylece sistemin gıcırdaması sağlanır. Ağaç gövdesinin üzerine ortası bu sivri yere gelecek şekilde uzunca bir hatıl yerleştirilir. Bu hatıl yatay şekildedir. Konumu tahtirevalliyi andırır. Karşılıklı binilir ve bir kısım insan bunu çevirir. Hareket halindeyken gıncır gıncır ses çıkarır. Büyük bir zevkle binilir. Bu sisteme “ gıncırdak” denir. Toplanan delikanlılar gıncırdağa binerek gönüllerince eğlenirler.

4.30. Çoban Değneği

Üç-beş kişi bir yere oturur. Uzun düz değnekleri ellerine alırlar. Bunlardan birisi çoban olur. Çoban değneğini yere uzatır. Diğer arkadaşları değneklerini atarlar. Değneğe değen değneklerin sahipleri oyuna devam edebilir. Değnekleri değmeyenler ölü duruma düşerler. Onları başka arkadaşları canlandırır. Değnek ebe değneğini biraz sürüklerse buna topuz denir ve değneği atan kişi bir can daha almış olur. Böylece oyun devam eder.

4.31. Ok

Ok ve okçuluk Türkler’in hayatında derin bir maziye sahiptir. Bu gelenek Türk kültür çevrelerinde geniş yer bulmuştur. Bölgede de ok yapma ve ok atma geleneği vardır. Günümüzde bu geleneğin iyice zayıfladığını ve unutulmaya yüz tuttuğunu söyleyebilir.

4.32. Güreş

Yaygın olarak görülmektedir. Normalde bir spor şeklidir. Türkler’in ata sporudur. Ama çocuklar açısından düşünüldüğünde bir çeşit oyundur. Erkek çocukları küçük yaşlardan itibaren kendi yaşıtlarıyla güreştirirler. Buna “ akranlarıyla güreştirme” denir. Güreşe mahalli olarak “ güleş”, güreşmeye de “ güleş tutma” denilmektedir.

Çocukları güreştirerek başlayan bu aktivite yetişkinlerde de görülür. Bazı vesilelerle bir araya gelen yetişkinler “ güleş tutarlar” . Bu durum bir güç gösterisidir. Burada pek siklete ve yaşa bakılmaz isteyen çıkar, rakibini yenmek için güreşir.

4.33. Milli Bayramlardaki Yarışlar( Oyunlar)

Çuval Yarışı : Yarışa katılanlar, birer çuvalın içine girip, bellerinden çuvalı bağlarlar. Bu işaretle koşarak hedefe varmaya çalışırlar. Bu arada dengesini kaybederek düşenler olur. Burada mücadele birinci gelmek içindir.

Yumurta Yarışı: Çocuklar birer tahta kaşık ve birer yumurta alıp başlangıç noktasında sıra olurlar. Yumurta kaşığın içerisine konur ve sapından ısırılır. İşaret ile ağızlarında kaşık olduğu halde yumurtayı düşürmeden koşmaya çalışırlar. Düşüren yarışa devam edemez. Burada asıl olan yumurtayı düşürmeden birinci gelebilmektir.

İğne iplik Saplama Yarışı : Bu yarışmaya kız öğrenciler katılır. Ellerine iğne ve iplik alarak başlama noktasında sıra olurlar ve işaret verilince koşarak ellerindeki ipliği iğneye sokmaya çalışırlar. İpliği saplayıncaya kadar ağır hareket ederler, sapladıktan sonra hızlanırlar ve hedefe koşarlar. Burada da iğneye ipliği saplamış olarak birinci gelmek esastır.

Yoğurt Yeme Yarışı : Yarışa katılacak öğrenciler birer sahan yoğurt getirir. Ve seyircilere karşı diz çökerler. Yoğurt sahanına metal bir para konulur. Başlama işareti ile yarışmacılar, ellerini değmeden sahandaki yoğurdun içinde bulunan parayı ağızlarıyla bulmaya çalışırlar. Bu arada yüzleri bembeyaz olur. Burada parayı ağzına ilk alan yarışı kazanmış olur.

Elma Yeme Yarışı: Bir urgana belirli aralıklarla ipler bağlanır. Bu iplerin ucuna da elmalar bağlanır. Urgan iki öğrenci tarafından hafifçe yüksekten tutulur. Yarışmacılar urgana bağlı elmaların altına sıralanırlar. İşaret verilince ellerini değmeden elmaları yemeğe çalışırlar. Elma yeme işini arkadaşlarından önce başaran birinci gelir.

B. YEMEK KÜLTÜRÜ

1. Çorbalar

Tarhana[69]

Buğday un haline getirilir. Bu un diğer unlardan biraz farklıdır. Buna tarhanalık denir. Bu un ile süzme yoğurt, maya, nane ile yoğrularak iki gün bekletilmek üzere bir beze sarılır. Daha sonra kurutulmak için açık havada bir bezin üzerine ufalanır. Tarhana kuruduktan sonra elenir. Böylece tarhana hazırlanmış olur.

Pişirileceği zaman bu un haline gelmiş tarhanadan bir miktar alınır. Biraz suda bekletilir. Yağ, salça ateşte karıştırılıp üzerine suda bekletilmiş tarhana konur. Bunun üzerine ise su konularak tarhana çorbası pişirilmiş olur. Bu çorba sade yapıldığı gibi kıymalı da yapılır. Eğer kıymalı yapılacaksa kıyma, yağ ve salça ateşte karıştırılır. Şüphesiz tarhananı en makbulü mercimekli olanıdır. Öncelikle ayıklanan yeşil mercimek iyice suda haşlandıktan sonra, yağ, salça ve tarhana ilavesiyle tarhana çorbası pişirilir. Bu çorba en çok tüketilen çorbalar arasındadır. Özelikle Ramazanda iftar sofrasının baş yemeğidir dersek , mübalağa etmemiş oluruz.

Toyga

Yayla çorbası olarak da bilinmektedir. Pirinç, un, yoğurt ve yumurta karıştırılır. Karışımın üzerine su ilave edilir. Bu terkip kaynarken kesilmemesi için sürekli karıştırılır. Çorba pişmek üzereyken kekik konur, elbette tuzu unutulmaz. Böylece toyga çorbası hazırlanmış olur.

Ayranlaş( Ayranlı Aş)

Nohut ve buğday bir süre suda bekletilir. Sonra kaynatılır. İyice pişirilir. Piştikten sonra suyu süzülür. Önceden hazırlanmış yoğurt nohut ve buğdayın üzerine dökülür. Böylece ayranlı aş hazırlanmış olur.

Sütlaş (Sütlü Çorba)

Pirinç ayıklanır. Sonra kaynatılır. Pirinç kaynadıktan sonra üzerine süt salınarak kaynatılır. Böylece sütlü aş hazırlanmış olur. Sütlü aş bulgurla da yapılır. Aynı şekilde bulgur kaynatıldıktan sonra , üzerine süt salınır, bir miktar kaynatıldıktan sonra sütlü aş hazırlanmış olur.

Ekşili Çorba

Pirinç ayıklanır. Ayıklanan pirinç kaynatılır. Yağ, tuz, salça konularak üzerine su ilave edilir. Belirli bir süre kaynatıldıktan sonra ekşili çorba hazırlanmış olur.

İşkembe Çorbası

İşkembe güzelce temizlenir. Sonra haşlanır. Haşlandıktan sonra ince ince kıyılır. İçerisine sarımsak, tuz ve yağ katılır. Su ilave edilerek kaynatılır. Yenilirken üzerine limon ya da sirke sıkılır. Bu şekilde servis yapılır.[70]

2. Yemekler

Kapama

Kemikli et parçalara bölünür. Soğanlar soyulur, bütün olarak kalırlar. Kapama testisi adı verilen testi içerisine et ve soğanlar konur, tiz ekilir. Bu testi ağız kısmı büyük tavanın orta kısmına gelecek şekilde konur. Bu tavaya su konulur. Ocakta pişirilmeye bırakılır. Suyu azaldıkça su ilave edilir. Et kaynayıp kaynamadığını anlamak için bir parça testinin dışında tavanın içerisinde bırakılır. Dıştaki et pişince içteki de pişmiş demektir. Testinin özelliği alttan suyu çekerek, yukarıya gelmiş alt tarafındaki delikten havayı dışarıya vermesidir.

Testinin eti piştikten sonra bir miktar pirinç tavaya salınır. O da piştikten sonra tava ocaktan alınır. Testi tava içerisinden alınınca ortasında testi ağzı genişliğinde bir boşluk kalır. Bu boşluktan dolayı “ havuzlu pilav” tabiri kullanılır. Eskiden bu boşluğa bir kap içerisinde hoşaf ya da şirke turşusu oturtulurdu. Testinin eti ise pilav üzerine dökülür. Önce etler ve soğanlar yenir arkasından pilavla hoşaf ya da turşu yenilirdi. Günümüzde şahısların tabaklarına istediği kadar servis yapma geleneği yaygın hale geldi.

Tirit

Ekmek ( bazlama) parçalara ayrılır. Üzerine soğan çırpılır. Kaynamış et suyu üzerine dökülür. Tuz ekilerek yenir.

Mıhlama

Soğan soyularak kıyılır. Yağda iyice kızartılır. Daha sonra üzerine yumurta kırılıp, tuz ekilir. Böylece mıhlama hazırlanmış olur.

Balık Şiş

Balıklar güzelce temizlenir. Söğüt ağacının dallarından yapılmış olana şişelere güzelce dizilir ve tuzlanır. Yakılmış olan ateşte önce alt tarafları sonra arka tarafları bekletilerek pişirilir. Pişirilen balıklar bir tepsiye konurlar. Onların üzerine soyulmuş soğan ve domatesler yanlamasına kesilerek konulurlar. Bu işlem bir sıra balık bir sıra soğan domates şeklinde devam eder. Bir miktar koruk ( üzümün olmamışı) alınarak, iyice ezilir, koruğun çıkan suyu tepsi içerisindeki balıkların üzerine sıkılır. Bundan böyle balık şiş yemeye hazır hale gelir. Erek koruk yoksa, ekşisini vermesi için limon ya da sirke de kullanılabilir. Bana sorarsanız koruğun bulunduğu zaman koruk kullanılması aleyyül ala olur. Zaten atalar boşa “ bal, balık, ola koruk” dememişler.

Balık Dolması

Balıklar temizlendikten sonra una beleyip, tuzlanıp, tavada yağ içerisinde kızartılır. Tavada biraz soğan kızartılır, kızartılmış balıklar konur, biraz su konularak pirinç salınır. Biraz da tuz ilave edilir. Pirinçler pişinceye kadar ateşte tava tutulur. Daha sora servis yapılabilir.

Balık Ekşilisi

Balıklar temizlendikten sonra una belenip, tuzlanıp, tavada yağ içerisinde kızartılır. Kızartılmış balıklar sıvı hale getirtilmiş salça içerisine konur. Biraz kaynatılır, üzerine limon sıkılır. Böylece balık ekşilisi ya da ekşilemesi yapılmış olur.[71]

3. Hamur İşleri

Mantı

Hamur yoğurulur. Yufka açılır. Yufkalar kare şeklinde küçük parçalar halinde kesilir. Önceden hazırlanmış kıymalar bu parçaların içlerine konularak parçalar kapatılır. Bu parçalar su içerisinde kaynatılır. Daha sonra suları süzülerek çıkarılır. Üzerlerine sarımsaklı yoğurt ve kızartılmış yağ dökülür. İstenilirse sos haline getirilmiş salça da dökülebilir. Daha da önemlisi kekik ailesinden olan ve bölgede “ güye çiçeği” olarak bilinen güzel kokulu çiçekten ovalanarak mantı üzerine serpilir. Güye çiçeği aynı zamanda sarımsağın kokusunu da izale etmiş olur.

Yaslı Hamur

Hamur yoğrulur. Yufka haline getirilir. Kare şeklinde kesilir. Önceden soğan, karabiber ve yumurta karıştırılıp kavrulur. Kesilen hamurların içerisine konularak muska biçiminde dürülür. Bu parçalar kaynar suda haşlanır. Suyu süzülerek çıkarılır. Üzerine kızartılmış tereyağı dökülür. Servis yapılarak yenir. Adeta kendiliğinden yutulur. Bundan dolayı “ kendi yutulan hamur” da denilebilir.

Gözleme

Un, tuz, maya, su ile hamur hazırlandıktan sonra yazılıp arası yağlanır. Bir kez daha açılıp yağlandıktan sonra sacda pişirilir. Piştikten sonra iki tarafı da yağlanır. Gözlemenin sadesi yapıldığı gibi peynir, kıymalı ve mantarlısı da yapılabilir.

Kaygana

Bu cızlama olarak da bilinir. Una, yumurta , süt, maya ve tuz katılır. İçine su katılarak cıvık hale getirilir. Ocakta kızgın tava içerisinde yağa kepçe ile azara azar dökülür. Alt ve üstü kızartıldıktan sonra alınır. Böylece servis yapılabilir.

Kül Kömmesi

Un , yumurta, yağ, karbonat, tuz, su ile karıştırılarak katı şekilde yoğurulur. Bu hamura belirli bir şekil verilir.külü dökülmüş ocağa hamur konulur. Üzeri külle kapatılır. Belirli bir süre bekletildikten sonra külden çıkarılır. Böylece yemeye hazır hale gelmiş olur.

Bazlama

Un, tuz, maya karıştırılır. Suyla yoğrulur. Hamur haline getirilir. Hamur belirli bir süre bekletilir. Sora normal büyüklükte ekmek hamurları oluşturulur. Bu hamurlar yaslaçta düzeltilir. Ateşteki saca konur ve pişirilir. Günümüzde teflon tavalarda da pişirilmektedir.

Su Halkası

Un, karbonat, yumurta, tuz karıştırılarak su ile yoğrulur.Yoğrulan hamurlar simit haline getirilir. Bunlar kaynar su içerisine atılarak haşlanır. Sonnra kaynar sudan çıkarılarak ocakta köz üzerinde pişirilirler.

Çörek

Un, karbonat, yumurta , tuz karıştırılır. Su ile yoğrulur. Hamur haline getirilir. Hamurlar belirli parçalara bölünür. Bu parçaların içerisine dövülmüş ceviz ya da yağdarı( haşhaş) dökülerek kapatılırlar. Tepsi içerisinde fırına konularak pişirilirler.

Erişte

Un, yumurta, tuz karıştırılır. Su katılarak katı b ir şekilde yoğrulur. Sonra yufka şeklinde açılır. Açılan hamurlar biraz kurumaya bırakılır. Tel tel kesilir. Daha kurutulur. Kurutulan erişteler kaynar suya atılır, pişirilir, suyu süzülür. Üzerine sarmısaklı yoğurt dökülerek yoğurtlusu, üzerine keş dökülerek keşlisi , üzerine yumurta kırılarak yumurtalısı yapılabilir. Yoğurtlu ve keşli olanların üzerine kızartılmış yağda dökülür. [72]

4. Tatlılar

Kâ Böreği

Yumurta, karbonat ve yoğurt katılarak hamur tatlıca yoğurulur. Kalınca yazılır. Baklava biçimi kesilir. Kaynar yağda kızartılır. Soğuk şeker şerbeti içine atılır ve tatlı olur.

Tatlılı Makarna

Un, yumurta, tuz karıştırılarak katı bir şekilde yoğrulur. Sonra yufka şeklinde açılır. Açılan hamurlar biraz kurumaya bırakılır. Tel tel kesilir. Daha sonra kurutulur. Kurutulan erişteler kaynar suya atılır, pişirilir. Suyu süzülür. Üzerine ceviz, yağdarı (dövülmüş haşhaş) dökülür. Onun üzerine de toz şeker dökülür, tatlı olur. Eskiden pekmez dökülerek yapılırdı.

Kabak Tatlısı

Kabak ince ince doğranır. Bu bal kabağıdır. Üstüne, arasına şeker ekilir. Hafif ateşte az suyla bırakılarak pişirilir. İndirildikten sora dövülmüş ceviz ekilir. Soğutulur ve yenir.

İncir Uyutması

İncir temizlenir, süt içerisinde kaynatılır. Buz dolabına konur, soğutulur ve sonra yenir.

Karga Beyni

Yoğurt içerisine pekmez karıştırılır. Bu karışıma mahalli olarak “ karga beyni” denir. Bu bir çeşit yoğurtlu tatlıdır. Doğrudan yenilebilir.[73]

Şirit

Hamur yoğrulur. Yufka yapılır. Yufkalar parçalanır. Güzelce sarma gibi dürülür. Tepsiye yerleştirilir. Üzerine et suyuyla şeker şerbeti dökülür. Böylece şerit yapılmış olur.

Pekmez

En kayda değer tatlı çeşitlerindendir. Üzümler getirilir. Olukta ezilerek, suları çıkarılmış olur. Bu üzüm suyuna şıra denir. Şıralar büyük tavalara konulur. Ateşte kaynatılmaya başlar. Bu kaynayan şıra içerisine pekmez toprağı katılır. Pekmez toprağı daha çok açık renkli bir toprak olup, belirli ocaklardan getirilir. Bu toprak mutlaka katılmak zorundadır. Toprak katılmış şıra belirli bir süre kaynatılır. Belirli bir kıvama ulaştıktan sonra tava ateşten alınır. Pekmez küplere konularak uzun süre istenildiği zaman yenilir. Tek başına tatlı olarak tüketildiği gibi bazı tatlıların yapılmasında da kullanılır. Kışın soğuklarda pekmez sıvı halden katı hale dönüşebilir. Bu katı hale dönüşmüş pekmeze “ bitmiş pekmez” denir.

Öküz Helvası

Buna “un helvası” da denir. Eritilmiş yağın üzerine un ilave edilerek kısık ateşte kavrulur. Bu işlem tamamlandıktan sonra içerisine pekmez dökülür. Pekmezle kavrulmuş un karıştırılır. Avuç içerisinde parça parça yapılarak servis yapılacak hale getirilir.

Höşmerim

Terayağı tavada eritildikten sonra üzerine süt ilave edilir. Süt kaynamaya başlayınca üzerine un ve tuz konularak kısık ateşte karıştırılır. Belirli bir kıvama gelip kızarmaya başlayınca düzgün bir şekilde başka kaba aktarılır. Üzerine şeker şerbeti dökülerek yemeye hazır hale gelir. Höşmerim özellikle ziyafetlerde çay kenarına gidilirken, balık şişten sonra yenilen bir tatlı türü olup, baş tatlılar arasında yerini almıştır.

Fıslak

Daha çok lokma tatlısı olarak bilinir. Bir miktar yoğurt ile yumurta çırpıldıktan sonra üzerine bir miktar un ve karbonat konur. Karıştırıldıktan sonra kaşıkla kızgın yağın içerisine atılarak kızartılır. Sonra üzerine şeker şerbeti dökülerek tatlı yapılmış olur. Pekmez dökülerek de yenilebilir.

Kedi Batmaz

Kaynatılmış su içerisine un katılır. Ve karıştırılır. Bunun pişirilmesinde kısık ateşten yararlanılır. Piştikten sonra bu hamur parçalanarak başka kaba konur. Hamurun arasına üzerine dövülmüş yağdarı dökülür. Ayrıca pekmez dökülerek tatlı haline getirilir.böylece yenilecek hale gelmiş olur.

Baklava

Bayram ve düğünlerin baş tatlısıdır. Hazırlanmış hamur yufka şeklinde açılır. Yufkaların aralarına yağ ve ceviz konulur. Üst üste konulmuş yufkalar sini üzerinde kesilir. Üzerine yağ dökülerek pişirilir. Piştikten sonra üzerine şeker şerbeti dökülür. Ayrıca üzerine pekmez döküldüğü durumlar da olur.

Pişmaniye

Şeker iyice kaynatılır. İçerisine limon tuzu katılır. Koyulmuş şeker şerbeti halka haline getirilir. Bir tablo üzerine un dökülerek ve karşılıklı sıkarak ve çevirerek pişmaniye yapılır. Belirli bir kıvama gelip tel tel olduğunda parçalara ayrılarak servis yapılır. [74]

C. GİYİM KÜLTÜRÜ

1. Kadın Giyimi

Kadın giyimlerini iki grupta toplamak mümkündür. Bunlardan birinci gruba girenler günlük hayatta giyilenlerdir. İkinci gruptakiler ise, özel günlerde , kına gecelerinde, düğünlerde , bayramlarda, toplantı ve derneklerde giyilenlerdir. Bu özel günlerde giyilenler için “ gerilik” tabiri kullanılır. “ Gerilik” tabiri aynı zamanda erkeklerin özel günlerde giydiği elbiseleri için de kullanılır. Gerilik. Hergün giyilmeyen , saklanan ve özel günlerde ortaya çıkarılarak giyilen elbisedir. Zaten elbiselerin bol olmadığı bir dönemde, daha doğrusu yenisini alabilecek bir gücün olmadığı zamanda mevcudu idareli kullanma gereği vardır.

Kadın giyimi arasında en önemli yeri üç etek almaktadır. Bu elbisenin eteklerinin yanları yırtmaçlı , önü açık, belden belden birkaç düğmeli, kadife ya da atlastan yapılmadır. Üzeri sim, sırma ve pullarla işlenmiş uzunca bir elbisedir. Elbisenin altında holtası vardır. Holta bir nevi şalvardır. Hotanın paçaları büzmeli olup, yanları sırma işlemelidir. Üç etek giyen kadının ayağında mes, başında fes bulunur. Fese takka da denir. Takkanın üzerine oyalı, tel işlemeli tülbent örtülür. Takkanın tepeliğinde natır, gümüş ve altın olur. Tepeliğin kendisi pafun ya da gümüştendir. Tepeliğin ön kısmında sırayla dizili olan natır, gümüş ve altın güzel görüntü oluşturur. Aynı zamanda tepeliğin de natır, gümüş ya da altın dizili olması ekonomik gücün de göstergesidir. Eğer natır dizilmişse ekonomik durum iyi değil, altın dizilmişse ekonomik durum iyidir. Üç eteğin içine fistan giyilir. Üç eteğin üzerinde bele kuşak kuşanılır. Kuşak hem üç eteğin dağılmasını önler hem de holtayı tutar. Kuşağın başka bir fonksiyonu ise ön tarafının kadınlar tarafından adete bir cep gibi kullanılmasıdır.

Kadınların mevcut elbiseleri farklı şekillerde de giydikleri görülmektedir. Üste işlik, altta holta giyilmekte, işliğin üzerine simli salta giyilmekte , bele şal kuşanılmaktadır. Başa tepelikli takka giyilmekte , takka üzerine de yemeni örtülmektedir.

Günümüzde ise, göynek adı verilen ve uzunluğu diz altına kadar inen entari, altına pijama ve göyneğin üzerine kazak ya da hırka giyilmektedir. Başa ise çember adı verilen beyaz tülbent örtülmekte , ayağa ise renkli naylon ayakkabılar giyilmektedir. Yakın zamana kadar göyneğin üzerine bele kuşak kuşanılmaktaydı. Hala yaşlılar kuşak kuşanmakta , gençler ise daha ince kuşakları tercih etmektedirler. Çember üzerine ise, özellikle havanın soğuk olduğu zamanlarda atku adı verilen “ atkı”ların çember üzerine örtüldükleri görülmektedir. Bu atku örtme geleneği de iyice zayıflamış durumdadır.

Yün ve tiftik çoraplar bir zamanlar revaçtaydı. Yoğun olarak kullanılıyordu. Özellikle kadın çoraplarının üzerindeki desenler bölge insanının duygularının giyime yansımış güzel örnekleriydi.

2. Erkek Giyimi

Erkek giyimleri de iki katagoride ele alınabilir. Bunlardan birincisi günlük hayatta giyilen kıyafetler oluşturur. İkincisi ise milli bayramlar ve özel günlerde giyilen kıyafetler oluşturmaktadır.

Erkek giyimleri arasında üstte mintan onun altında şalvar ve üstte mintanın üzerinde ise , cepkeni yelek sayılabilir. Ayakta ise örgü yün çorap ile çarık bulunmaktadır. Başta ise şapka yer almaktadır. Bele ise uzunca bir şal kuşak kuşanılmaktadır. Kuşak şalvarı tutmak açısından da özel bir yere sahiptir. Şalvarın yıpranan kısımları diz ve oturak yerleridir. Buralara “ süvari” adı verilen yamalar yapılarak sağlamlaştırılmaktadır. Süvari adı verilmesi herhalde atlı kültürle ilgilidir. Çünkü süvarilerin kıyafeti en eski devirlerden başlamak üzere pantolondur. Atın üzerine pantolon ile binen kişinin en çok yıpranan kısımları pantolonunun diz ve oturak kısmıdır. İşte bu yıpranan yerlere yama yapılarak pantolonun ömrü artırılabilmektedir. Bu durum daha çok ekonomik sıkıntıya işaret ettiği gibi, ecdadın gayet tasarruflu davrandığını da göstermektedir. Başlangıçta koyun yününden dokunmuş şalvar ve pamuktan dokunmuş gömlekler vardı.[75]

Yakanı zamana kadar kadifeden dikilme kiloş pantolonları da burada zikretmek gerekir. Bu pantolonlar dizlere kadar oldukça geniş ve dizden altı ise ancak bacağın sığacağı kadar yapılmışlardır. Dizlerden aşağıda dış taraflarda düğme ve iliklerin bulunması ve iliklenmeleri dikkate şayandır. Ancak yaygın olarak giyilen pantolon “ şeytan kadifesi” adı verilen kumaştan dikilmiş olan normal pantolonlardır. Üste ise mintan , mintanın üzerinde yelek ve yeleğin üzerinde de ceket bulunmaktadır. Mintan üzerinde kazak da bulunmaktadır. Yine yakın zamana kadar iç çamaşırı humayundan yapılıyordu. Bunlara iç göyneği ve iç donu adı veriliyordu. Zaten don eski Türkçe’de pantolon anlamına geliyordu. Başta kasket ve ayakta ise tiftikten örülmüş çoraplar bulunuyordu. Ayağa “soğuk kuyu” adı verilen ayakkabılar giyilmekteydi. Ayrıca parlak yüzlü çizleved adı verilen “ gıslaved” marka lastik, ayakkabılar revaçtaydı. Pantolon kiloş ise ayağa körüklü çizme giyiliyordu.

Günümüzde ise erkekler gömlek, pantolon, kazak ve ceket gibi kıyafetleri giymektedirler. Başlarında ise şapka bulunmaktadır. Ayağa ise biraz daha geliştirilmiş lastik ayakkabılar ve iskarpin giyilmektedir. Başta ise şapka bulunmaktadır. Gençlerin başları açık olduğu görülmektedir.

Bölgede zengin bir giyim kültürü bulunmaktadır. Ankara seğmen kıyafetleriyle karşılaştırma yapmaya imkan vermektedir. Camadanlar, cepkenler,

sırmalı yelekler, çoraplar, zıvgalar, normal yelekler, şal kuşaklar, kefiye- poşular, silahlıklar, kamalar ve yemeniler bu çerçevede değerlendirilebilir.[76]

VI. BÖLÜM

GELENEK – GÖRENEK VE MERASİMLER

A. GELENEK-GÖRENEKLER

1. Hasta Ziyareti

Hiçbir insan yok ki hasta olmasın ya da hastası olmasın. Herkes hastalanabilir, hatta yatalak duruma düşebilir. Tıpkı darlık çekmeden varlığın kıymetinin bilinmediği gibi hastalık çekilmeden de sağlığın değeri bilinmez. Hastalığa sağlığın zekatı olara bakılır. Allah’tan dermansız dert, yani hastalık istenmez. Gerçi bütün hastalıklara rıza gösterilir, ancak dermanı olanlar insanı rahatlatır. Hastaların sık sık ziyaret edilmeleri, kendilerine moral verilmesi gerekir.

Hasta ziyareti bölgede önemli bir yer tutar. Hastanın moralinin yüksek olması gerekir. Onu akrabaları, komşuları ve tanıyanları ziyaret ederler. Ziyaret esnasında hastaya mutlaka bir şeyler götürmek adettendir. Hastaya götürülenler hastalık durumu da dikkate alınarak seçilirler. Hasta ziyaret edildiğinde “Geçmiş olsun, Allah iyilik versin” denildikten sonra onun moralini yükseltecek ve onu teselli edecek özlü sözler seçilir. Hasta ziyareti büyük sevap olarak kabul edilir. Bu tür ziyaretlerin insana verdiği başka mesaj ise, kendilerinin de bir gün hasta olabilecekleri ve sağlıklarına, kendi hallerine şükretmeleri gereğidir. Hasta ziyaretinde hastanın yakınlarına da “geçmiş olsun” denilir ve kendileri için yapabilecekleri herhangi bir şey olup olmadığı sorulur, onların gönülleri alınır, hatta yapılabilecekler için katkıda bulunulur. Dönerken hastaya ve yakınlarına tekrar geçmiş olsun denir, Allah’tan acil şifalar dilenir. Böylece hasta ziyareti tamamlanmış olur.

2. Asker Uğurlama

askerlik en kayda değer kutlu görevlerdendir. Yetişkin delikanlının askere gitmek için sabırsızlanmasının yanında, başta askere gidecek kişinin anne ve babası askerlik çağına gelmiş evlat yetiştirmekten büyük mutluluk duyarlar. Bu mutluluk, kendileri ay-yıldızlı bayrağın gölgesinde gönül rahatlığıyla uyurlarken, evlatlarının ecdat kanıyla sulanmış vatan topraklarında gözlerini kırpmadan nöbet tutmalarıdır. Çünkü vatan gençlere emanet edilmiştir. bu emanetin yılmaz bekçileri askerlerdir. Askerlik denilince milli ve dini duygular birleşerek bütünleşir. Asker ocağı “Peygamber ocağı” olarak tanımlanır. Orada hasta gençlerin iyileşeceğine, zayıfların şişmanlayacağına inanılır. Hatta askerliğini yapmamış bir delikanlıya kız verilmez, “o askerliğini yapmadı” denilir.

Bu kutlu görev için öncelikle askerlik muayenesi yapılır. Muayene bir seçimdir. Burada kimse evladına askerlik yapamaz diye “çürük raporu” verilmesini arzulamaz. Muayene aynı yaşta olanların muayenesidir. Bunlar askere birlikte giderler, birlikte dönerler. Aynı dönem askere gidenlere “tertip” denilir. Onlar normal arkadaşlıklarının yanında asker arkadaşı, yani “tertip”tirler. Bu durum şüphesiz onlar için farklı bir duygudur.

Askere gitmeden hiç değilse, iki hafta önce hazırlıklara başlanır. Bu arada askere gidecek olan delikanlı akrabaları tarafından yemeğe davet edilir. Bu arada asker adayları da çeşitli davetlere katılırlar. Hatta bir araya gelerek mesire yerlerinde de ziyafetler verilir. Şüphesiz bu ziyafetlerde askerler gönüllerince eğlenirler. Böylece askere gitme bir düğün havası içerisinde kutlanır. Elbette asker bir milletin evlatlarına da böyle kutlamaları yakışır. Çünkü onlar için “vatana hizmet” herşeyin üzerindedir. Asker adayının askere gideceği gün geldiğinde uğurlama yapılır. İşte buna “asker uğurlaması” denilir. Asker adayı bütün tanıdıklarına Allahaısmarladık der. Tanıdıkları da ona güle güle git, yolun açık olsun, şimdiden hayırlı tezkereler derler. Hayırlı tezkereler ibaresi askerliği hayırlısıyla bitirip gelmesi temennisidir. Askere giden kişiye tanıdıkları para verirler. Bu paranın miktarı önemli değildir. Asıl olan paranın verilmesidir. Bu parayı harçlıklarından çocuklar dahi verirler. Askere giderken verilen bu paraya “uğur parası” denilir.

Asker adayının güle güle gidip gelmesi dileğinin güzel örneği bu “uğur parası”dır. Asker evden ayrılırken arkasından su dökülür. Bu onun sağ-salim evine dönmesi dileğinin bir sonucudur. Böylece büyük bir coşku içerisinde aday askere uğurlanmış olur.

Asker, vatani görevini tamamlayıp, evine ulaştığında sevinçle karşılanır. Evde tatlı bir telaş başlar, asker için yemekler hazırlanır. Askeri evinde akraba ve komşuları ziyaret ederler. Yani “Hoş geldin”e gedilir. Bu ziyareti gerçekleştirenlere kına başta olmak üzere, birer hediye paketi verilir. Özellikle “asker kınası”na büyük önem verilir. Burada kına sevinci ifade eder. Çünkü delikanlı askere gitmiş, vatani görevini tamamlamış ve sağ-salim evine dönmüş, hasretle bekleyiş bitmiştir. Bu asker kınasını sevincin bir ifadesi olarak kadınlar ellerine yakarlar.

Türkler’de askerlik, ordu ve ordugâhın köklü bir geleneği vardır. bu anlayış geçmişten günümüze süzülerek gelmiştir[77]

3. Kutlu’ya Gitme

Toplumun temeli ailedir. Pratikte aileyi evlenen çiftler ve onların çocukları oluşturur. Yani çekirdek aile, ana, baba ve çocuklardan meydana gelir. Her evlilik yeni bir aile demektir. Aile yapısı itibariyle devletin küçük bir modelidir. Nasıl ki bir devlet kuruluyorsa, küçük bir model olarak da aile kurulur. Çiftler evlendirilerek aile olur, ocak tüttürülür. Zaten Türkçe evlendirme tabiri ev, yuva sahibi yapma anlamındadır. Geleneğe göre artık evlendirilenler için evli tabiri kullanılır.

Türk devlet geleneğine göre devletin kurulmasında kut, yani siyasi iktidar, güç, kuvvet devleti kurana verilmiştir. kutlu kelimesinin kökü de “kut” kelimesine dayanır. Aileyi kuranlara da Allah yine kut, yani güç, kuvvet vermiş, ocak tüttürmeye imkan sağlamıştır. Zaten kut kelimesi “saadet, baht, mutluluk, devlet, ikbal” anlamlarını taşımaktadır[78].

Kut kelimesinin anlamını belirledikten sonra, kutlu ve kutluya gitmeye dönebiliriz. Çiftler evlenirken yuvalarının daim olması amacıyla tebrik edilirler. Burada eli boş gidilmez. Mutlaka bir şeyler götürülür. İşte çiftler evlendikten sonra evlerine yapılan bu ziyarete “kutluya gitme” denir. Böylece evlenen çift kutlanmış olur.

4. Hacı Uğurlaması

Hac, İslam’ın beş şartından birisidir. Bu ibadet ekonomik durum iyi olanların üzerine farzdır. Diğer ekonomik durumu iyi olmayanların bu ibadeti yerine getirmeleri gerekmez. Genelde ekonomik durumun iyi olmasının yanında “oğlunu everip, kızını çıkarmayanlar” hacca gitmezler. Burada geride her hangi bir “takanağın” olmaması anlayışı söz konusudur[79].

Eskiden hacca gidecek kişinin yemek vermesi adettendir. Buna “hacı ekmeği” ya da kişi bütün komşuları bu yemeğe davet eder. Aynı zamanda yemeğin yenilmesi ile hacı adayı ile yemeğe katılanlar helalleşirler. Hacı adayıyla hiç kimsenin kırgın ya da küs olmaması gerekir. Hacı adayının evine de hediyelerle gidilerek, güle güle gitmesi, hayırlısıyla gitmesi temennisinde bulunulur. Hacca gitmek “büyük yola” gitmek olarak tanımlanır.

Hacca gidilip, hac görevi yerine getirilip dönüldükten sonra hacı olan kişinin evine hoşgeldine gidilir. Çünkü o “büyük yol”dan gelmiştir. Hacılar genelde yaşlı kişilerden oluştuğu için avuç içi öpülür. Buradaki anlayış kutlu emanetlere el sürülmesiyle ilgilidir. Haccın nasıl geçtiği sorulur. Haccın nasıl yapıldığı taze bilgilere dayalı olarak hacı tarafından anlatılır.

Hacı olanlar birinci derecede akrabaları başta olmaz üzere, bütün tanıdıklarına hediyeler getirilir. Hoşgeldine gelenlere özellikle zemzem ve hurma ikram edilir. Zemzem adabına uygun olarak, kıbleye yönelmek ve besmele çekmek suretiyle içilir. Kısa zaman süreci içerisinde içki içenler zemzem içemezler. Zira zemzem ve (affınıza sığınarak) “zıkkım” aynı anda gitmez. Hacı evinden ise, genelde namazla, tespih, takke, başörtüsü, yüzük ve kınadan oluşan hediye paketleri hoşgeldine gidenlere verilir. Hacca gidenlerin Hacılıklarını yadetmek için çevresindekiler tarafından “Hacı”, “Hacım”, “Hacı baba”, “Hacı anne” gibi tabirler adeta isimlerinin önüne geçer. Ya da isimleriyle başa getirilen Hacı tabiri birlikte kullanılır.

5. Dini Gelenekler

Dini gelenekleri mübarek gün ve gecelerdeki uygulamalar oluşturur. Bu kutlu gün ve geceler arasında üç aylar kandil geceleri ve bayramlar yer alır[80]. Mübarek üç aylar insanların kendine dikkat etmeleri için bir fırsat olarak görülür. Bu üç ayların ilkini Recep, ikincisini Şaban ve üçüncüsünü Ramazan oluşturur. Recep ayı içerisinde huşu içerisinde Regaip kandili kutlanır. Aynı şekilde Miraç Kandili ise Recep ayı içerisinde kutlanır.

Ramazan’ın başlaması ile manevi haz doruk noktasına ulaşır. Çünkü tan yeri ağarırken başlayan açlık akşam ezanına kadar sürer. İslamın beş şartından biri olan oruç ibadeti aklı başında ve sağlıklı herkese farzdır. Gece yemek yemek için kalkmaya sahur ya da temşüt denir. Akşam oruç açmak içinse iftar tabiri kullanılır. İftardan sonra Ramazan boyunca yatsı namazı ile kılınan namaza ise, teravih namazı denilir. Yirmi rekat teravih namazıyla yatsı namazı birleşince otuz üç rekat namaz yatsı vaktinde kılınır. Bu ibadetler diğer zamanlardan daha büyük coşku içerisinde gerçekleştirilir.

Mübarek günlerin, özellikle Ramazan ayının çok bereketli bir ay olduğuna inanılır. Ramazanda “iftara çağırma”, ya da “iftarcı alma” en önemli geleneklerdendir. Zengin Ramazan sofraları böylece davetlilerle daha da zenginleşir.

Sahura kalkmak için davul çalınırdı. Davulcu davul çalarak ve çeşitli deyişlerle insanları uyandırmaktaydı. Özellikle çocuklar davul çalınmasından büyük ölçüde etkilenmekte ve davul sesini duymak, davulcuyu görmek için uyandırılmaktan zevk almaktaydılar. Daha da önemlisi kendileri de büyükleri gibi oruç tutacaklarından sahura kalkarak geleceğe hazırlık yapmaktaydılar.

Ramazan ayının her günü bir birinden önemlidir. Ancak kadir gecesi bütün gün ve gecelerden daha da önelidir. Bu gecede Allah ve kul arasındaki yakınlık en üst dereceye ulaşır. Ramazan bitmeden önceki son gün arife günüdür. Daha sonra ise, Ramazan Bayramı coşkuyla kutlanır. Aynı şekilde Kurban Bayramı’ndan bir önceki günde Kurban Bayramının arifesidir.

Mübarek gün ve geceler Kurban Bayramıyla bitmez. Muharrem ayı içerisinde Hicri yılbaşı kutlanır. Yine aynı ay içerisinde Aşure gönü vardır. geleneksel olarak “aşure” pişirilir ve bütün komşulara dağıtılır. Gözleme, çörek türü yiyeceklerin dağıtılması da esastır. Buna “ocak kokutması” denilir. Rebiülevvel ayı içerisinde de Mevlid Kandili kutlanır. Bu kandillerin hepsinin yarı bir ehemmiyeti vardır. Bu mevlitlerde mevlit okutulması, gül suyu ve külah içinde lokum ve naneli şeker ikram edilmesi de söz konusudur. Çoğu kere bu mevlitler ölen kişinin ruhu için yakınları tarafından da okutulur.

6. Halk İnançları

Kültürü tanımlarken, atalardan gelen değerlerin bütünüdür, bir toplumun hayat tarzıdır demiştik. Burada kültürde geçmişten günümüze ulaşma ve süreklilik vardır. zaten hayat tarzı ya da yaşam biçimi bir birikimin sonucudur. Türklerde büyük bir millet olarak kendi kültürlerini geçmişten günümüze taşımışlardır. Yeni nesil de bu öz kültürlerini, kendilerini başkalarından farklı kılan değerlerini geleceğe taşıyacaklardır.

Türk halk inançları da Türk kültürünün bir parçasıdır. Ancak bu inançları İslamiyetle çatıştıracak bir noktaya götürmemek gerekir. Örneğin yanık ekmek yiyenin para bulacağına inanılması, köpeğe sökülen dişin verilmesi, birinin elinden makas, bıçak alınmaması, akarsuyun kir tutmadığına inanılması vb. insanın dini inancına zarar vermez. Akarsuyun pislik tutmaması temiz tutmayla alakalıdır. Ecdat bırakın akarsuyu kendisi pisletmeyi hayvanını bile akarsuya işetmiyordu. Dolayısıyla su pislenmiyordu. Birinin elinden doğrudan makas ve bıçak alınmaması ve maka, bıçağın yere konulduktan sonra diğeri tarafından alınması bir önlemdir. Bıçağın ya da makasın sivri ucu alanın eline batabilir. Yanık ekmek yiyenin para bulacağına inanılması, ekonominin zayıf olduğu dönemlerin eseridir. Ocakta bir tarafı yanmış bazlamanın yenilmesi gerekir. Kimse yanık ekmek yemeye talip olmaz. Ama para bulacağı söylenirse, bir talibi çıkar, daha çok bu talip çocuk olur, ekmek değerlendirilir. sökülen diş köpeğe ekmek arasında verilirse, bir tarafta sürünmez. Dişi en sağlam hayvan köpektir. Dolayısıyla herkes yeni çıkacak dişinin köpek dişi gibi sağlam olmasını ister. Her inancın kendi içerisinde tutarlı bir tarafı bulunabilir. Bu açıklamalardan sonra sırasıyla bu halk inançlarına dönebiliriz[81].

- Akarsuyun kir tutmadığına inanılır.

- Akşam cinlerin bastığı evde horoz onları dağıtmak için öter.

- Ay tutulmasında sala verilir,silah atılır, teneke çalınır.

- Ayak altı kaşınırsa, ölü suyuna basılacağına işarettir.

- Aynı ayda doğan çocuklardan sonra doğana önce doğan gösterilirse, çocuğu kırk basacağına, yani çocuğun hastalanıp öleceğine inanılır.

- Başında iki boğlum olan çocuğun iki defa evleneceğine inanılır.

- Baykuş öttüğünde viran kuşu denilirse, kötüye işarettir.

- Baykuş öttüğünde murat kuşu denilirse, iyiye işarettir.

- Bir evde ölüm olunca, yedi komşusu evdeki suları boşaltır, yeniden su doldurur.

- Birinin dişi söküldü mü,ekmek arasında köpeğe verilir. “Benim dişim demir, senin dişin kömür olsun” diyerek çıkacak yeni dişin köpek dişi gibi sağlam olacağına inanılır.

- Birinin elinden makas, bıçak alınmaz.

- Boş beşik sallanmaz, aksi takdirde çocuğun küt olacağına inanılır.

- Burna meyit kokusu gelirse, ölü haberi alınacağına inanılır.

- Çayda akçakavak tutulursa, orada balığın yokluğuna inanılır.

- Çocuk apalar, bacaklarının arasından arkaya doğru bakarsa, misafir geleceğine inanılır.

- Çok emen çocuğun ağzının kokacağına inanılır.

- Çok yaşlı insanların sabı dişi çıkarsa, cennetlik olacağına inanılır.

- Çocuklu kadın umma olduğunda, yedi evden ekmek, yağa alınıp, kavrulur, yedirilirse, kadının iyeleşeceğine inanılır.

- Dilenciye tam ekmek verilmez, bölünerek verilir.

- Dişi (kancık) katır kurnarsa (doğurursa), dünyanın batacağına inanılır.

- Elem sağma (Gökkuşağı)’nın altından arkaya bakmadan altın dağıtılarak geçilirse, kadının erkek, erkeğin kadın olacağına inanılır.

- Erkeklerin uğuru (yolu) kadınlar tarafından kesilmez.

- Eşikte oturulmaz.

- Evin önünde öten kuşun haber getirdiğine, iyi haber getirdiyse ötmeye devam etmesine, kötü haber getirmişse gitmesi gereğine inanılır.

- Gaflet basınca, bir tasaya erileceğine işarettir.

- Gece aynaya bakılmaz.

- Gece çöp dökülmez.

- Gece sakız çiğnenmez, ölü eti çiğnenildiğine inanılır.

- Gece tırnak kesilmez.

- Gök gürleyince, ağaç altında dururken nacak ağaca saplanır ve yıldırımı nacağın çekeceğine inanılır.

- Göz değen insan kurban gözüyle yıkanırsa, rahatsızlığının geçeceğine inanılır.

- Güvercin avlanmaz, eti yenmez.

- Hamur yoğururken, dışarı sıçrarsa misafir geleceğine inanılır.

- Hıçkırık tutarsa, birinin andığına işaret sayılır “kim andıysa, ko da aş git” denir.

- İki bayram arasında evlenmek iyi sayılmaz.

- Karaağaç kabuğunun nazardan koruduğuna inanılır.

- Kara kedi görünce uğursuzluk sayılır.

- Kazılan mezardan başkasına ait kemik çıkınca, bozuk para (madeni para) atılarak, mezarın satın alındığına inanılır.

- Köpek uluması iyi sayılmaz.

- Kulak çınlaması birisince anılmanın alametidir.

- Kurt ağzı bağlanır.

Kurt Ağzı Bağlama: Kaybolan inek yada herhangi bir hayvanın kurt tarafından yenilmemesi için yapılır. İnek ya da diğer hayvanı kaybolan kişi kurt ağzı bağlayan kişiye gelir. Bu kurt ağzı bağlayan kişi ocaktandır, kendisinden öncekilerden el almıştır. Kurt ağzı bağlayacak kişi euzu besmele çeker. Niyet edilirken kurt, kuş lafzı yer alır. Hayvanın gitmiş olabileceği muhtemel yerler belirlenip sınırlandırılır. Burada havyanı kaybolan kişinin hayvanının nerede kaybolduğunu söylemesi esastır. Arazinin sınırları hayvanın kaybolduğu yer göre çizilir. Kuran-ı Kerimde Yasin Suresinin 8. ayetindeki “muk”, ya da Kevser Suresinin 3. ayetindeki “eb” kısmına kadar birisi okunur. Hayvanın gitmiş olduğu yerlerden birinin ismi söylenip bir ipe düğüm atılır ya da herhangi bir bez parçası düğümlenir. Böylece belirlenen sınırlar içerisine giren kurt kuşun ağzının bağlanacağına ve kaybolan hayvana kurtların zarar veremeyeceğine inanılır. Kaybolan hayvan bulunduğunda Yasin suresinin 8. ayeti “mahun”, Kevser suresinin 3. ayeti “ter” diye bitirilerek, önceden atılmış düğüm çözülür. Hatta kurt ağzı bağlatan kişiye hayvanını bulunca mutlaka haber ver, kut ağzını çözeyim, yoksa günah olur diye de uyarıda bulunulur.

- Kurt görenin işinin rast gittiğine inanılır.

- Kurt görmek uğur sayılır.

- Kuyuya herhangi bir canlı düşerse, o kuyunun kırklanması gerekir, kuyudan kırk kova su atılır, böylece kuyunun temizlendiğine inanılır. Kırklama. Temizleme anlamına gelir. Mındar bir kuyunun temizlenmesi kırk kova su atılmasına bağlıdır. Ayrıca kırklanan kuyuya tuz ve kireç dökülür.

- Loğusa kadının kırk gün dolmadan iyileşemeyeceğine, al basacağına inanılır.

Al Basması: Korkuyla birlikte kötü rüyaların görülmesidir. Özellikle loğusa kadınlar bu şekilde korkarak, kendilerini ölecek gibi görürler. Bu rahatsızlığın kırk gün süreceği düşünülür. Nasıl ki ölen kişi için kırk rakamı önemli bir zaman ise, yani kırkı sayılıyorsa; doğan bir bebek ve onu doğuran annenin kırk gün içinde ruhları çıkabilir. Bundan dolayı kırk günün tamamlanması önem taşımaktadır. Kırk günün tamamlanması sağlığa kavuşma ve temizlenmenin işareti olarak görülür.

- Meşe mazısı çok olursa, o yıl kışın uzun geçeceğine inanılır.

- Mezara kefenlenmiş ölü gömülürken, yağmur yağarsa, kefenden küçük bir parça alınır, rahmetin böylece gitmeyeceğine inanılır.

- Mezmelelik yerlere besmeleyle basılması gereğine inanılır.

- Misafir gelip gittiğinde ev süpürülürse, evde günahların kalmayacağına inanılır.

- Ocağa atılan kabuklar ve güzel kokulu otların yanması sonucunda kokusundan kurt kuşun faydalanacağına inanılır.

- Oylu (Eşmeler)’nun suyunun savaş zamanlarında kaybolduğuna ve ermişlerle savaşa gittiğine inanılır.

- Sağ el avuç içinin kaşınması, para geleceğine, sol el avuç içinin kaşınması para gideceğine işarettir.

- Sağ göz seğirirse sağlığa, sol göz seğirirse, varlığa işaret sayılır.

- Salı günü yeni işe başlanmaz.

- Soğan kabuğuna basılmaz.

- Tan yeri ağardığından horoz ötünce cinler dağılır.

- Tavşanın yoldan geçmesi uğursuzluk sayılır.

- Torundan torun gören kişinin cennetlik olacağına inanılır.

- Uğur böceğinin uğur getirdiğine inanılır.

- Yanık ekmek yenilirse, para bulunacağına inanılır.

- Yastığa oturulmaz.

- Yedi gözlü, mavi boncuğun nazardan koruduğuna inanılır.

- Yemek esnasında ekmek dilimi bitmeden başka ekmek dilimi bölünürse, aç birini geleceğine inanılır.

- Yıldız kayarsa, birinin öldüğüne inanılır.

- Yitik para alınıp, cebe konulmaz, insanın kendi parasını da götüreceğine inanılır.

- Yola gidenin ardından su dökülür.

- Yolcu giderken arkasından ev süpürülmez.

7. Bayramlar ve Bayramlaşma

Milli ve dini bayramlar önemli bir yere sahiptir. Milli bayramlardan Cumhuriyet ve 23 Nisan Milli Egemenlik ve Çocuk Bayramı büyük coşku içerisinde kutlanırdı. Kutlanırdı diyorum, çünkü köyden büyük ölçüde dışarıya göç olması ve köyde genç nüfus ve onların okul çağında çocuklarının bulunmaması, milli bayramların maalesef kutlanmalarına engel oluşturdu. Köy ilkokulu kapandı, çocuklar günümüzde Belde olan Yeşilöz İlköğretim Okulu’na taşımacılık sistemiyle götürülmeye başlandı. Aşağı yukarı 1940’lı yıllarda eğitime başlanılan 1980’li yıllarda yeterli öğrenci yokluğundan eğitim faaliyeti durdurulan Akçakese Köyü ilköğretim Okulu’ndan bizden büyükler, bizler ve bizim küçüklerimiz diploma aldılar. Şu anda ise, okul binaları köyün sosyal tesisi olarak hizmet vermektedir.

Köy ilkokulunun açık olduğu yıllarda milli bayramlar büyük bir coşku içerisinde kutlanırdı. Adeta Cumhuriyet yeni kurulmuş, Türkiye Büyük Millet Meclisi yeni açılmış gibi heyecan ve coşku söz konusuydu. Okul önündeki düzlüğe sıralar çıkarılır, sıralara yaşlılar oturtulur ve çocuklar bütün maharetlerini ortaya koyarlardı.

Çocukları izleyenler içerisinde Balkanlarda, Çanakkale’de, Kafkaslar’da Yemen’de, İnönü’de, Sakarya’da düşmanla göğüs göğüse çarpışmış, vatan topraklarına temiz al kanlarını akıtmış gaziler de vardı. Onlar bizzat dönemin acılarını yaşamış, sıkıntılarını çekmiş ve zor şartlarda Cumhuriyeti kurmuş nesil olduklarından ayrıca gururlu, heyecanlı ve gelecekten umutlu kişilerdi. Okunan bir Cumhuriyet şiirinden ya da Cumhuriyetle ilgili bir piyesten herkesten daha fazla haz alıyorlardı.

Bayramlara günün önemini belirten konuşmalarla başlanırdı. Sırasıyla şiirler okunur, piyesler oynanırdı. Şüphesiz teliz içerisine girip yarışma, ağızda tutulan kaşık üzerinde yumurtayı düşürmeden yarışma, kap içerisindeki yoğurttan ağızla madeni parayı bulma gibi erkekler arasında yaptırılan yarışlardan başka, kızların koşarken ince iğneye iplik saplamaları da izleyenlerin heyecanlı dakikalar geçirmesine zemin hazırlardı.

Dini bayramların coşku ve heyecanı da başkaydı. Bayramdan bir gün önce bayram hazırlıklarına başlanılmış olurdu. Çeşitli yemekler hazırlanır, özellikle tatlılardan baklava yapılırdı. Arife günü temizlenmek ve arife suyuyla yıkanmak adettendi. Bayram sabahı erkenden kalkılır. En iyi elbiseler giyilir. Bu elbiselere “gerilik elbiseler” denilir. Bunlar özel günlerde, yani daha çok düğün ve bayramlarda giyilen elbiselerdir. Abdest alıp sabah namazı kılındıktan sonra bayram namazı kılınır. Cuma namazlarında olduğu gibi bayram namazlarının kılındığı yer aşağı camidir. Aşağı Camide kılınan Ramazan bayram namazından sonra bütün camiden çıkanlar cami kapısından başlamak üzere yaşlıdan küçüğe doğru dizilerek dışarıya doğru halka oluştururlar. Bu halkada üç nesli, yani yaşlı, genç ve çocuk görmek mümkündür. Yaşlıların eli öpülerek sıra uzar gider, bütün camide bulunanlar, doğrusu köyün erkekleri birbirleriyle bayram namazı çıkışı bayramlaşmış olurlar.

Kurban bayramında ise namazı takiben camiden çıkanlar kurban kesmeye giderler. Kurban kesme işleminde işin ehli olan kişiler kurbanları keserler. Başlangıçta üç defa Allahüekber Allahüekber, Lailahe illallahuvallahü ekber, Allahü ekber velillahamd dedikten sonra kurban duası okunup bismillah allahüekber denilerek kurban kesilir, yüzülür, parçalanır ve hissedarlara dağıtılır. Çünkü dana türü hayvanlar büyüklüğüne göre yedi hisseye kadar kesilebilirler. Koyun ve keçi türü havyanlar ise yalnız bir kişi tarafından kurban edilirler.

Genelde, kurban kesilip, ciğeri çıkarılıp, kavruluncaya kadar kurban kesenler bir şey yemezler. Bu ciğer kavruluncaya kadar ki zaman adeta kurban orucudur. Kurbanın boynu kesilip, kanı akıtılınca adına kurban kesilen kişiler iki rekat şükür namazı kılarlar. Bayramlaşma kurban kesilip, ciğeri yenildikten sonra başlar. Öncelikle ailede küçükler büyüklerle bayramlaşırlar ve onlara para vermek adettendir. Buna “bayram harçlığı denir. Ramazan bayramında tatlı ve şeker ön plana çıkar. Bundan dolayı şeker bayramı da diyenler olur. aslında büyükler için ramazan, çocuklar için ise şeker bayramı demek belki uygun olabilir. Kurban bayramında ise, kurban eti ön plana çıkar. Kurban etinin tüketilmesinde genel prensip üç parça gibi düşünülmesidir. Bunun bir parçasının aile fertleri tarafından, diğer parçanın eş-dost-akrabayla birlikte tüketilmesi ve diğer bir parçanın ise kurban kesemeyenlere dağıtılması esasına dayanmasıdır. Bu dağıtılması gereken üçte birlik kısım en az yedi eve, yani en az yedi kurban kesemeyen aileye dağıtılır. Bu her bir hisse için geçerlidir. Kurban kesemeyenlere dağıtılan hisselere “pay” ve bu işleme de “pay dağıtma” denir.

Kurbanda en önemli geleneklerden birisi “Meydan yeri” geleneğidir. Kurban kesen evlerinden her birinden bir sofra çıkar. Sofranın önemli yemeği “kapama”dır. Yani testide pişmiş et ve testinin etrafına et suyuna salınmış pirinçten oluşan pilav sofrayı süsler. Evlerden çıkan bu sofralar genelde köy odalarına, bazı evlere getiriler. Buradaki ince ayrıntı konu-komşu eş-dostla yenilmesi gereken etin bir kısmının pratikte ikram edilmesidir. Nasıl ki camide zengin ve fakir ayrı safta namaz kılıyorsa, bu gelenek sayesinde aynı sofrada kurban kesen ve kesemeyenin yemek yemesidir.

Hatta bu “meydan yeri” geleneği belirli bir süre iki güne yayılarak uygulandı. Bayramın ikinci ve üçüncü günlerinde kurban kesenlerden sofra çıkartılır. Aşağı mahallede oturanlar bayramın ikinci gününde, yukarı mahallede oturanlar bayramın üçüncü gününde sofra çıkarırlardı. Hem böylece israf önlenir, hem de kurban kesenlerle kesemeyenler iki gün meydan yeri adı verilen sofralarda bir araya gelirler. Kurban kesemeyenler mahsun bırakılmazlardı. Bu gelenek farklı şekillerde yüzyıllardan beri süzülüp gelen Türk geleneğinin bir canlı göstergesidir. Çünkü beylik almakla değil, vermekle, yemekle değil, yedirmekle olur. son yıllarda ise bu geleneği, canlı tutmak için gayret sarfedilmektedir. Bu meydan yeri geleneği köyün hayratı olan sazak ve köyün sosyal tesisi olan okul binalarında sürdürülmekte, eskiden farklı olarak erkeklerden başka kadınlar da bu yemeğe katılmaktadırlar.

Bayramlarda bayramlaşmayı biraz daha açarsak, hep büyüklere bayramlaşmaya gidilir. Onların elleri öpülür. Nişanlılı gençler kaynanalarına, yine evli delikanlılar kaynanalarına bayramlaşmaya giderler. Bayramlaşmaya gidilirken eskiden “öteberi” alınırdı. Bunlar fındık, fıstık, leblebi, şeker vb. şeylerden oluşmaktaydı. Toplu olarak bayramlaşmaya gidenler kaynananın evinde yerler, içerler, eğlenirlerdi. Şimdi ise bayramlaşma eskisinin acı bir görüntüsü haline geldi. Eğlenme, toplu halde gitme, böyle öteberi götürme yerini sade bir gidiş çikolata ve yaş pastaya bıraktı.

8. Bazı Hastalıklar ve Tedavi Yöntemleri

Hastalıkların tedavisinin toplum içerisinde köklü bir geleneği vardır. eskiden doktor olmadığından pratikte hastalıkların tedavilerinde bazı yöntemler uygulanmıştır. Bu yöntemlerin önemli bir kısmı günümüze kadar ulaşmış bulunmaktadır. Bazı hastalıklar ve tedavi yöntemleri için “halk hekimliği” denilen pratikte toplumun ihtiyaçlarını karşılayan bir yapılanma ortaya çıkmıştır.

Halk hekimliği anlayışının Türk Kültür çevrelerinde köklü bir geleneği vardır. bu gelenek Türklerin tarih sahnesine çıkışlarıyla birlikte ortaya çıkmıştır. Özellikle bir halk inancı olarak değerlendirdiğimiz Şamanizm’de Şamanların görevlerine bakıldığında büyü, sihir, kehanet ve hastalıkların tedavisidir[82].

Günümüzde ise hastalıkların tedavisi, ilgili hastalık konusunda ehil insanlar tarafından yapılmaktadır. Hastalığı tedavi edene “ocak” denilmektedir. Ocak olan kişi büyüklerinden “el almış” kişidir. Burada “el alma” ve “el verme” söz konusudur. Bir kişinin belirli bir hastalığın tedavisi için büyüklerinden “el almış” olması gerekir. Bu bir çeşit “icazet”, yani “yetki, yeterlilik, iş yaparlılık” belgesidir. İlgili kişinin büyük ceddi kurşun döküyorsa, kurşun dökmek için birilerine, öncelikle çocuklarına “el vermesi” gerekir. Kurt ağzı bağlıyorsa, kurt ağzı bağlamak için el vermesi gerekir[83]. Ayrıca kırık, çıkık tedavi edenler, gözden dilleriyle taş, toprak çıkaranlar da o günün şartlarında halk hekimliği yapmaktaydılar. Birçokları bu hususta çoğu Tıp eğitim görmüş olanlardan pratikte daha ehil kimselerdi. Günümüzde sayıları iyice azaldı. Usta çırak ilişkisi çerçevesinde bakıldığında yetiştirecek çırak bulamaz oldular. Bu açıklamalardan sonra şimdi sırasıyla bazı hastalıklar ve tedavi yöntemleri üzerinde durabiliriz.

8.1. Adak Adama

Çocuklar hastalandıklarında hastalıklarının geçmesi ve sağlıklarına kavuşmaları için türbelere adakta bulunulur. Buna “adak adama” denir. Çocuğun böylece iyileşeceğine inanılır. Bu adaklar bir türbeye yapıldığı gibi birden fazla türbeye de yapılabilir. Koç, koyun, yemeni vb. odaklar arasında yer alır. Mutlaka yerine getirilmesi gereğine inanılır. Eğer yerine getirilmemişse, kendisi için adama yapılan çocuğun başının sıkıntıdan kurtulmayacağı düşünülür. Belaların def’i ve hastalıkların men’i bu adakların bir an önce yerine getirilmesiyle bağlantılı görülür.

Bu cümleden olarak çocuğun vücudunda kızarıklıklar meydana gelir. Bu hastalığa “gelince hastalığı” adı verilir. Gelincik hastalığının ilaç tedavisi ile geçmeyeceğine inanılır. Hastalığın geçmesi için aynı mahallenin üç Mehmet isimli hanesinden üç ayrı bıçak alınır. Bu bıçaklar bakır kap içindeki suya bir türbe ismi söylenerek konur. Suya konan bıçaklardan hangisi önce küflenirse o bıçak için adanın türbe ziyaret edilir. Bıçaklardan ikisi küflenirse iki türbe, üç küflenirse üç türbe ziyaret edilir. Bu şeklide bir uygulama ile hastalığın iyileşeceğine inanılır.

8. 2. Alazlama

Bu tedavi yöntemi “yoşe” adı verilen kırmızı toprakla yapılmaktadır. Ekzemaların tedavisinde bu yöntem uygulanır. Bu kırmızı toprak rahatsız olan kişinin ilgili yerlerine sürülür ve iyileşeceğine inanılır. Alazlama işlemini gerçekleştiren kişi ocaktan birisidir. Kendinden öncekilerden el almıştır.

8.3. Karşılama

Nazar değmiş olan birinin üzerinden nazarın geçmesi için okuma işlemine “karşılama” denilir. Nazar değmiş olan kişi okuyan kişinin karşısına oturtulur. Yedi defa nazar duası okunur. Farklı nazar duaları bulunmaktadır. bu dualardan berisi Kuran-ı Kerim’de Kalem Suresinin 51 ve 52. ayetleridir: “Ve in yakadüllezine keferû leyüzlikûneke biebsârihim Lemmâ semi’z – Zikra ve yegûlûne inmehü lemecnûn. Vemâhü ve illâ zikrün lil’alemin”. Nazar değen kişiye dua okunduktan sonra tü tü tü diye üflendikten sonra el ile alnına tıklanır. Böylece nazar değen kişinin iyileşeceğine ve vücudunun yenceleceğine inanılır. Hatta nazar duasını okuyan ve nazar duası okunan kişilerin esnemeleri nazarın değmiş olduğuna ve dağılmaya başladığına işaret sayılır.

8.4. Kırk Basması

Bebek kırk gününü tamamlamadan evden çıkarılmaz. Kendisinden büyük bebeğe gösterilmez. Eğer kendisinden büyük bebek kırkı çıkmayan bebeğe gösterilirse, küçük olanın hastalanacağına inanılır. Buna “kırk basması” denilir. Burada küçük bebekle biraz ondan büyük bebeğin aralarında ki gün farkı kırk günden az olursa, o bebeklerin “kırkı bir birine karışmış” demektir. Bu durumda olan bebekler için “kırkı karıştı” tabiri kullanılır. Küçük olan bebeği kırk basmaması gerekir. Kırk basması halinde bebeğin zayıf kalacağı ve hastalanacağı inancı hakimdir. Bundan dolayı bebeğin kırkı sayılır. Kırk gün içerisinde her an ruhu bedenden ayrılabilecek bebeğin ruhunun oturaklaşması kırk gün geçmesine bağladır. Bebek kırk tas su sayılarak kırk gün tamamlanınca yıkanır ve kırklanmış olur. Kırk günün tamamlanması kırkbasması tehlikesini de ortadan kaldırır. Bebek böylece ev dışına çıkarılarak başka bir yere götürülür. Bu işleme “kırk uçurma” denir. Dolayısıyla doğumla gerçek hayat arasında bir geçiş süreci olan kırk günlük süre dolmuştur. Bebek “kırklanmış”, “kırkı uçurulmuş”, “can oturaklaşmıştır”. Kırk günün dolamsı ile bebeğin dört duvar arasında geçen serüveni ve bebeklerden saklanması son bulmuştur. Kırk gün tamamlandıktan sonra bu hastalığa yakalanılmaz. Tedavisi ise kırk gün boyunca dikkatle çocuğun bebeklerden ve dışarıdan uzak tutulması gerekir. Belki küçük bebeklerin bir araya getirilmemelerinde büyüklüklerinin karşılaştırılması, nazar değme ya da solunum yoluyla geçecek hastalıkların bebeği hasta edeceği, hatta dışarıya çıkarıldığında soğuk ya da sıcaktan etkilenerek hastalanacağı da perde arkasındaki nedenler olabilir.

8.5. Kıyılı Kesme

İnsan vücudunun çeşitli yerlerinde, özellikle eller ve kollar üzerinde yara şeklinde pul pul olmuş kabarıklıklar bulunur. Bunlara “kıyılı” denir. Kıyılının tedavi işlemine ise, “kıyılı kesme” denir. Kıyılı kesme işlemini ocaktan olan ve büyüklerinden el almış kişiler yaparlar. Eli olan kişi yarayı okuyarak kıyılar. Böylece hastalığın iyileşeceğine inanılır.

8.6. Korku

Bu tedavi yöntemi herhangi bir şekilde korkan kişiye uygulanır. Korkan kişiye “gardaş kanı” (kardeş kanı) adı verilen kırmızımtrak bir taş su içerisinde verilerek içirilir. Böylece korkmuş olan kişinin iyileşeceğine inanılır. Bu işlemin yapılmasında hiçbir ocak ya da el almış kişi söz konusu değildir. Herkes bu yöntemi gerçekleştirebilir. Ancak aşırı korku durumunda ölüm söz konusu olabilir. Buradan “ödü patladı” tabiri kullanılır. Bazı durumlarda erkek çocukların aşırı derecede korkmaları durumunda kısırlaştıklarına inanılmaktadır. Bu durumda olanlar için “elliği döküldü” tabiri kullanılır. Gardaş kanı içirilerek tedavisi düşünülenler normal bir şekilde korkmuş olanlardır.

8.7. Kupa Vurma

Sırtta ve omuzlara yel (ağrı) girdiğinde bu sıkıntıdan kurtulmak için uygulanan bir tedavi yöntemidir. Bardak ya da kupanın içerisine bir miktar kolonyalı pamuk konulur. Bardak ya da kupanın içerisindeki kolonyalı pamuk yakılır, hemen ters çevrilerek sırta vurulur. Bardak ya da kupa sırt ya da omuza vurulur. Böylece kupa omuz etini kendine doğru biraz çeker. Aynı anda birden çok bardak ve kupayla bu işlem gerçekleştirilir. Herhangi bir ocak ya da el almış kişiye ihtiyaç yoktur. Bu işlem herkes tarafından yapılabilmektedir. Daha sonra bu bardak ve kupalara yanlarına el bastırılarak sırttan alınırlar. Böylece sırttaki ağrılara karşı iyi geldiğine, ağrının geçtiğine ve sırtın rahatladığına inanılır.

8.8. Kurşun Dökme

Nazar değmesine karşı etkili yöntemlerden birisi kurşun dökmedir. Kurşun tavası içerisine bir miktar kurşun konulur ve bu kurşun tava içerisinde ateşte eritilir. Nazar değen kişi oturtulur, üzeri bir çarşafla örtülür. Başının üzerinde su bulunan bir kap tutulur. Bu kaba kurşun dökülür. Bu işlem üç defa tekrarlanır. Kurşunun döküldüğü sudan nazar değen kişinin yüzüne serpilir. Böylece vücudunun rahatlayacağına inanılır.

8.9. Sarı Su

Dizlerde su toplanabilir. Bu durumda yürümek güçleşir. Bu rahatsızlığa “Sarı su hastalığı” denir. Dizlerdeki bu sarı suyu dışarı çıkarmak için sarı çiçek ezilir, dizin üzerine konur ve diz sarılır. Bir süre sonra sargı açılır ve üzerine “gavur mancarı” denilen ot konur. Gavur mancarının konulmasıyla dizdeki sarı su dışarı akar ve dizde yara oluşur. Yara bereleşerek kabuk bağlar. Bunu önlemek için merhem kullanılarak hastalıktan kurtulunur.

Adı geçen hastalığın ve tedavisinin birçok hastalıkta olduğu gibi köklü bir geleneği vardır. özellikle eski Türkler arasında nemli bölgelerde yaşayanlar büyük ölçüde eklem yerlerini dağlayarak, bedenlerindeki sarı suyu çıkarmaktaydılar. Böylece yay gerip ok atabilmekte ve kargı savurabilmekteydiler[84].

8.10. Sarılık Tedavisi

Bazı bebekler doğduklarında yüzleri sap sarı olur. Bu rahatsızlık sarılık olarak bilinir. Bebeğin yüzüne sarı bez örtülürse sarılığın gideceğine inanılır. Bunu herkes gerçekleştirebilir. Ancak sarılığın tedavisinde ocaktan olan birinin müdahalesi de söz konusudur. Ocaktan olan el almış birisi sarılık olan bebeğin dilinin altından hafifçe jilet ile keser, oradan bir miktar kan çıkar. Bu işleme “sarılık kesme” denir. Böylece çocuğun iyileşip sarılıktan kurtulacağına inanılır.

8.11. Siğil Kesme

Siğil daha çok eller üzerinde çıkmış katı şişkinliktir. Bu bir çeşit cilt üzerinde hastalıktır. Bir şekilde siğili olan kişinin siğilli kişinin siğillerinden tiksinmesi sonucunda siğilin bulaştığına inanılır. Siğilin tedavisi yöntemi ocaktan birisine okutulmasıdır. Ocaktan olan ve el almış kişi siğilli kişinin siğilini okuduğunda siğilin geçeceğine inanılır.

8.12. Sülük Tedavisi

Bazı dere, göl ve çeşmelerin oluklarında sülükler yaşamaktadır. Bacak ve kollardaki ağrılar için bu sülüklerden yararlanılır. Sülükler tutularak içine toprak ve su konulmuş bir kavanoza konulur. Böylece sülüklerin canlı kalması sağlanır. Sülükler kol ve bacakların ağrıyan yerlerine konur. Burada sülük ağrıyan yere yapışarak, kanı emer. Doyduktan sonra yapıştığı yerden kendiliğinden düşer. Böylece kolun bacağın ağrımasına neden olan kötü kan emilmiş ve hasta şifaya kavuşmuş olur. doymuş olan sülük kusmadan yeniden kol ve bacağa konulmaz. Burada sülüğün aç olması gerekir. Herhangi bir ocağa ve ele ihtiyaç yoktur. sülükle yapılan bu tedavi yöntemine “sülük tutturma” denir. Sülük tutturma işini kendine görev yapanlar eskiten mevcutmuş, sürekli tutturabileceği sülükleri varmış, ancak günümüzde bunu kendisine doğrudan iş edinmiş herhangi bir kimse bulunmamaktadır.

8.13. Taşla Tedavi

Bazı taşlarda ağrılara, özellikle baş ağrılarına karşı tedavi edici özelliklerin olduğu düşünülür. Bu taşlar daha çok kutlu sayılan yerlerden getirilen taşlardır. Başı ağrıyan kişi yüz yukarı yatar. Bu küçük ve güzel taşlar başı ağrıyan kişinin alnına konur. Taşlar dua ile konur. Belirle bir süre bekledikten sonra alından alınırlar. Burada genelde yedi ya da dokuz taşla bu işlem yapılır. Taşlar sayesinde ağrının gittiğine inanılır. Aynı şekilde parmağa takılan yüzüğün kaşındaki taşın parmağa dokunarak ağrıyı çektiğine, elle çekilen taş tespihlerin ayrı ve sıkıntı giderici olduğuna, boyna takılan taşlı kolyelerin taşının ya da akik türü kolyeler boyuna takıldığında ağır çekici oldukları ve tedavi edici özellikleri genelde düşünülür.

8.14. Ümük Basması

Bazen insanların bademcikleri şişer, boğazları dolar. Bu durumda hastalanan kişi adeta yutkunamaz hale gelir. Ocaktan ve el almış kişi tarafından hasta kişinin boğazı sıvazlanır. Bu sıvazlama işi boğaz altından iki el ile yapılır. Aynı zamanda boğazı sıvazlayan kişi dua okur. İşlem tamamlandıktan sonra üfler. Böylece hastalığın gideceğine ve ilgili kişinin rahatça yutkunacağına inanılır. Rahatsızlık ümükte olduğundan ve bu bölgeye iki elle bastırılarak sıvazlama yapıldığından, tedavi yöntemi için “ümük basması” tabiri kullanılır.

9. Yağmur Duası

Yerleşik olarak hayatını sürdüren ve ziraatla uğraşanlar için su ayrı bir değer taşır. Hatta su kaynaklarının sınırlı olması bu önemi daha da arttırır. Ziraatın yapılmasında ve bundan iyi sonuç alınmasında suyun, dolayısıyla yağmurun özel bir yeri vardır. bahar gelip, yağmur yağmadığında ve yıl kurak geçtiğinde yağmura duyulan ihtiyaç daha da artmaktadır. Çünkü yağmurun yağması toprağın suya kanması gerekir.

Yağmurun yağması için en kayda değer iş “yağmur duası”dır. Bu yağmursuzluğun son bulup, yağmurun yağması için yapılan bir duadır. Bunun için önceden bir takım hazırlıklar yapılır. Duaya çıkılıcak gün önceden belirlenir. Nerede dua yapılacağı zaten bilinmektedir. Duaya katılacaklar köylerin sakinleridir. Yağmur duasına 12 pare köy çıkar. Bunlar: 1) Akçakesi, 2) Güzel, 3) Bademli, 4) Özçatlı, 5>) Kışlak, 6) Başağaç, 7) Güneysaray, 8) Kurumcu, 9) Tahtalar, 10) Aşağı Üyük, 11) Yukarı Üyük ve 12) Kınık’tır.

Hazırlıklar arasında kurbanlık büyük bir dana ya da inek alımı, bol miktarda pirinç, et ve pirincin pişirileceği büyük kazanlar ve kapların temini yer alır.

Yağmur duasına erkekler katılırlar. Öncelikle köyün yaylasına çıkılır. Yaylanın ortasında bir göl bulunmaktadır. ilk dua bu göl kenarında gerçekleştirilir. Burada imamın önderliğinde dualar edilir. Bu arada ikindi namazını hiç geçirmemiş bir insan soyunur, yalnız donu bacağında kalır. Elinde halka şeklinde kıvrılmış bir asma çubuğuyla gölün içine doğru girer. Bağrına kadar derinliğe ulaştıktan sonra elindeki çubuğu ayağıyla suyun dibine batırır ve gölün dibindeki balçığa batırır. Bu iş dualar eşliğinde olur ve çubuğu göle batıran kişi gölden çıkar, giyinir. Burada nebatatı, yani bitkileri temsilen çubuk, insanat ve hayvanatı, yani insanları ve hayvanları temsilen de ikindi namazını geçirmemiş insan suyla ıslanmış olur. İnsan, hayvan ve bitkilerin de bu şekilde yağışa, yani rahmete doymaları amacı güdülür. Böyle bir anlayışın Türk kültür çevresinde tarihi çok eskilere giden izleri vardır. bu durum onun bir yansımasıdır.

Daha sonra gölün biraz ilerisinde Erenler tepesine gidilir. Burada “yatırlar” bulunmaktadır. işte ermişlerin mezarlarının olduğu bu yer duaya devam edilen yerdir. Yine dualar edilir. Burada her şey, dolayısıyla yağmur Allah’tan istenir.

Dualar edilirken, kazanlarda et ve pilavlar pişirilmeye devam eder. Erenlerde her köyün ocaklısı bulunmaktadır. herkes kendi ocaklısında yemeğini yapar. Öğle namazından önce kuran okunur, dua edilir. Dua edilirken eller yüz aşağı tutulur. Dua alanı ermiş mezarlarının kuzeyindedir. O geniş alanın ortasında büyük taşlarla çakıl gibi bir yükselti oluşturulmuştur. Bu yüksekçe alanda imam durur ve herkes onu görerek dua eder. Sonra bu geniş alanda öğle namazı kılınır. Yatırların kuzey tarafında bu geniş alanın güneyinde düz bir duvar bulunmaktadır. muhtemelen bu duvar caminin kıbleye gelen duvarı gibidir. Düzgün bir şekilde saf olmaya da imkan vermektedir. Geleneğe uygun olarak adeta açık hava mescidi gibi yapılmıştır.

Geniş alanda öğle namazı cemaatle kılındıktan sonra herkese yemekleri ikram edilir. Burada ince ayrıntılardan birisi Allah’a kurban kesilmesi ve kurbanın kanının akıtılmasıdır. Şüphesiz kurban kesme geleneği çok eskilerden beri süre gelmekte ve böylece Allah için kan akıtılmaktadır. Bu şekilde yağmur duasına çıkılmasının köyün kuruluşuna, daha doğrusu Türkleşip, İslamlaşmasına kadar gitmektedir. Hatta evrenlerdeki yatırlardan birisinin Paşacık olabileceği ifade edilmekte, eğer hal böyleyse, diğerleri de onun yakınları ve onun soyundan gelen bazıları olabilir.

Yağmur duasına çıkıldığında bazı durumlarda yağmur alınamaz. Yağmurun dua sonucu yağması işi için “yağmur alma” tabiri kullanılır. Geçmişte yağmur alınamadığı durumlar ortaya çıkmıştır. Birincide çıkıldığında yağmur alınamaz. Bunun üzerine Yeşilözlü ‘Deli Hoca” lakaplı zata müracaat edilir. Hoca efendinin bazı istekleri olur. Bu istek yaylaya kuzulu koyun, buzağılı inek ve bebekli kadınların da çıkarılarak birbirlerinden ayrıştırılmalarıdır. Gerçekten de Hoca Efendi’nin istekleri yerine getirilir. Koyun kuzusundan, inek buzağısından, ana oğlundan (bebeğinden) ayrılır. böylece koyun kuzusu, kuzu anası, inek buzağısı, buzağı anası için melerken; ana oğlu, oğlu da anası için ağlar. “karganın niyazının bile Allah’a ulaştığı” bilinirken; bu meleme ve ağlamalar elbette “insan ve hayvanları yaratan, besleyip büyüten, görüp gözeten Yüce Allah’a ve onun katına ulaşacaktır. Tabii ki ananın ciğerden oğluna ağlaması, koyunun ve kuzunun ciğerden gelen çok etkileyici sesleri kendilerini yaratanın katına kısa zamanda ulaşacaktır. Nitekim öyle de olmuş, dualarla yağmura ulaşılmış ve topraklarım (büyük cetlerimiz) yağmurla dönmüşlerdir.

Yukarıdaki uygulamayı çok eskilere götürecek bilgiler mevcuttur. Benzerlikleri görebilmek mümkündür. Aynen şu bilgilere yer verilmiştir: Sulu dereler kuruduğu, yağmur suları kesildiği veya gözeler azalmaya başladığı vakit, imam insanlara üç gün oruç tutmak, imkan nispetinde sadaka vermek, helallaşmak ve tevbe ile emreder. Bu işler tamamlandıktan sonra dördüncü gün erkekler, yaşlı kadınlar ve çocuklar, bayramın aksine eski ve fakat temiz elbise ile huşu ve tevazu içinde duaya çıkarlar. Hatta bazılarına göre, ihtiyaçta ortak oldukları için hayvanları da beraber çıkarırlar. Nitekim Peygamber Efendimiz, “Eğer emzikte, memedeki çocuklar, rükû eden ihtiyarlar ve kırlarda yayılan hayvanlar olmasaydı azab-ı ilahi sizin üzerinize yağmur gibi dökülürdü” buyurmuştur[85].

Yalnız erkekler yağmur duasına çıkmazlar. Erkeklerin yağmur alamaması durumunda kadınlarda yağmur duasına giderler. Onların yağmur duası için gittikleri yer köyün batısında Dağtarlalar geçildikten sonra Güzel köyünün biraz beri tarafında Düzmeşe mevkiindedir. Orada büyük bir kaya bulunmaktadır. kayanın alt kenarında normal taş dibeklerin içi gibi oyuk, ancak onlardan oyuk kısmı çok küçük olan bir bölümü bulunmaktadır. Bu dibeğin içi her zaman suyla doludur. Dibeğin içinin silinmesi durumunda kendiliğinden tekrar suyla dolduğuna inanılır.

Kadınlar yağmur duasına çıkacakları günü kararlaştırırlar. Toplu halde “ağlayan kaya”[86]nın olduğu yere doğru gidilir. Bu esnada dualar edilir ve ilahiler söylenir. Şüphesiz kalabalığı yönlendirmede yaşlı kadın ya da kadınlar ön plana çıkarlar. Taşın bulunduğu yere varılınca duygulu anlar yaşanır, coşku ve göz yaşları artar. Bu duygular bir samimiyet ifadesidir. Orada kadınların “Hu Allahım hu, Su isterüz su” dilekleri bütün başka duygulardan arındıklarını, yalnız yağmur istediklerini belirgin bir şekilde gösterir. Burada yaşı küçük olan öksüz bir kızın cemberiyle ağzı dualı bir dul kadın taşın oyuğundaki (dibek) suyu siler. Bu işlem bir süre devam eder. Burada dul kadının istek ve arzularının, dolayısıyla yağmur talebinin Allah indinde daha çabuk kabul edileceği düşünülür, çünkü Allah’ın vasıflarından birisinin merhamet edici olduğu bilinmektedir. Böylece yağmur almak için kadınlar da devreye girmiş olurlar.

Yağmur taşlarının Türk kültür çevresinde köklü bir geleneği vardır. kaynaklarda eski Türkler’in beldelerinde garip bir taşın bulunduğu, bununla istedikleri zaman yağmur, dolu ve kar yağdırıldığı belirtilmektedir[87]. Hatta Kaşgarlı Mahmud, belli başlı taşlarla, yan iya da taşıyla yağmur yağdırıldığını belirtmektedir. Bu taşla yağmur ve kar yağdırılmakta rüzgâr estirilmektedir. Hatta, o bu taşla yapılan işleri gözüyle gördüğünü şu şekilde belirtmektedir.: “Ben bunu yağma ülkesinde gözümle gördüm. Orada bir yangın olmuştu, mevsim yaz idi; bu suretle kar yağdırıldı ve Ulu Tanrının izniyle yangın söndürüldü”[88].

Burada taşın ön plana çakması Türkler’de yağmur ve ya da taşı anlayışının varlığını belirlemek açısından kayda değerdir. Kültürel süreklilik açısından “ağlayan kaya” ya da “dibek” önem taşımaktadır. Burada taş bir sembol olup, yağmur doğrudan Allah’tan istenmekte, ancak dua alanı dibek mevki olmaktadır. Hatta dualar doğrudan Allah’a ulaştırılırken, kadınların yağmur yağması için Allah’tan dilek ve temennileri, yalvarıp yakarmaları, göz yaşları erkekler tarafından duyulup, görülmemektedir. Bu açıdan da dibek çevresi önem taşımaktadır.

10. Kan Kardeşlik

Türkler’de dostluk ve arkadaşlık özel bir yer tutar. Çocukluk arkadaşlığı en sağlam temele dayanan arkadaşlıktır. İşte arkadaşlığın daha da pekiştirilmesi için çocuklar kollarını çizer, kanatır ve kollarının kanayan yerlerini birbirine sürerler. Böylece “gan gardaş” “kan kardeş” olurlar. Eski Türkçe’de “kang” baba demektir. Kardeşlik “kan Bağı” esasına dayanır, yani asıl kardeşler aynı babanın çocuklarıdır. Burada kanları birbirine karışmış, arkadaş olan çocukları, kanlarını birbirine karıştırarak kendilerini aynı babanın oğulları gibi görürler. Çünkü kan kardeşlik, normal arkadaşlıktan çok ileri bir dostluk anlayışının sonucudur. Normal arkadaşlar bozuşabilir, küsebilir, ancak kan kardeşlik ömür boyu sevinçte, üzüntüde kader birliği etmeyi gerektirir. Çünkü bu bir andlaşmadır. Aynı zamanda kan kardeş olanlar birbirlerini dost görmek ve birbirlerini hep desteklemek durumundadırlar. Kan kardeşlik çocuklukta başlar ömür boyu devam eder.

Eski Türkler’de de kan kardeşlik mevcuttu. Ancak bunu yalnız çocuklar değil, özellikle büyükler yapıyorlardı. Hatta devlet yöneticileri bile kan kardeş olmaktaydı. Bütün Türk topluluklarında görülen bu gelenek günümüze kadar ulaşmıştır. Hatta Osmanlı dönemi şairleri de kan kardeşliği konu etmişlerdir. Bir mersiyede “Subhudem bir acep uğraş oldu” “Her taraf lagze-i sabaş oldu”. “Dil paşa ile peykân-ı oldu” “Kan yalaştı ve kardaş oldu” denilmektedir. Yine bir şiirde “Okların can almağa tirinle yoldaş oldular” “sinelerde kan yalaştılar karındaş oldular” denilmektedir[89].

11. Delikanlı Parası

Köyde delikanlılar özel bir topluluktur. Birlikte gezerler, yerler, içerler, eğlenirler. Delikanlıların kendi aralarından seçtikleri delikanlı başı bu topluluk adına yetkilidir. Köyden dışarıya bir kız verildiğinde kızı alan taraf delikanlıbaşını görmek zorundadır. Burada “görmek” delikanlıbaşının istediği parayı vermektir. Çünkü yabancıya verilen kıza karşılık bir miktar para verilir. Burada aslolan az verip çok yalvarmak ya da çok verip çok yalvarmak ya da çok verip hiç yalvarmamaktır. Delikanlı başının, dolayısıyla delikanlının gönlünün hoş edilmesi gerekir. Burada kız büyüyünceye kadar o korunmuştur, ona hiç kimse yan gözle bakmamıştır, güzelce yabanca verilmiştir. İşte buna karşılık delikanlıya bir miktar para vermek gerekir. Buna “delikanlı parası” denir. Bu bir töre olduğundan doğruluğu ve yanlışlığı tartışılmaz. Ancak kendi köylüsüne verilen kızlar için böyle bir delikanlı parası söz konusu değildir. Delikanlı başının eline geçen para, delikanlı tarafından eğlencelerde yenir. Kendilerini ziyafet çekerler.

B. MERASİMLER

1. Doğum

1.1. Doğum Öncesi

Doğum öncesi kadının hamilelik sürecini oluşturur. Hamile kadın için “gebe” tabiri kullanılır. Bu durum karnın şiş olduğunu gösterir. Hatta karnı dışa çıkık erkekler için “gebeş” tabirinin kullanılması da göbek kısmının dışa doğru şişkin olmasıyla bağlantılıdır. Gebe olan kadına ağır işler yaptırılmaz, dinlenmesi sağlanır. Ağır yük kaldırıldığı takdirde bebeği düşürme tehlikesi söz konusudur. Bebeğin bu şekilde kaybedilebilme durumu için kadın “düşük yaptı” denilir. Zayi olan bebek için ise “düşük” tabiri kullanılır. Hamileliğin başlarında kadının canı çeşitli yiyecekler ister. Bu durumda mutlaka kadının isteklerinin yerine getirilmesi gerekir. Hamile kadının istekleri için “yerük yerme” tabiri kullanılır. Bu şekilde canı yiyecek isteyen hamile kadına “yerüklü” denir.

Hamile kadının çocuğunun kız ya da erkek olduğu konusu daima insanların zihnini meşgul etmiştir. Bunun için ise, eskiden bazı yöntemler uygulana gelmiştir. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz:

Yumurta kaynatılır. Kaynamış yumurta soyulur. Ortasından iple ikiye ayrılır yumurtanın içinde sarısının ortası cıvıksa kız, katıysa oğlan olacaktır. Çaydan yakalanan balığın karnı yarılır, içi temizlenirken ödü alınır. Bu öd yanan ocağa atılır. Pat diye ses çıkarırsa doğacak çocuk oğlan, tıs diye ses çıkarırsa doğacak çocuk kız olacaktır. Başka bir uygulama ise davar ya da sığır kellesiyle yapılmaktadır. Davar ya da sığır kellesi haşlanarak alt çenesi ayrılır. kelle ayrılırken etli olursa bebek erkek, et olmayıp kemik çıkarsa bebek kız olur. bütün bunlar insanların merakındandır. Günümüzde tıp alanındaki ilerlemeler ve çocuğun anne karnındayken cinsiyetinin öğrenilebilmesi, yukarıda belirtilenleri devre dışı bırakmıştır.

Doğum süresi bellidir. Ancak bazı durumlarda bebek yedi aylık doğabilir. Bu tür doğumlar için “erken doğum” tabiri kullanılır. Bebek ise, gününü doldurmadan dünyaya gelmiştir. Bu şekilde doğan çocuklar için “yetilmeden doğdu” tabiri kullanılır.bu yetilmeden doğan çocukların altı ya da sekiz ayda dünyaya gelenlerinin yaşamayacağı, yedi aylık olanların ise yaşayacağı inancı yaygındır. Bu şekilde doğan çocuklar zamanı doldurmadan dünyaya geldiğinden “evsük” olarak belirtilirler. Hatta eski Türkler’de “Evsük” adını taşıyan şahsiyetler vardır. Bu ad doğrudan kendi adları olmayıp, dokuz ay on günü tamamlamadan doğdukları için verilmiş ve kullanılmıştır.

1.2. Doğum Sonrası

Bebek dünyaya geldikten sonra, bebekle ilgili tatlı bir telaş başlar. Bunlar birbirini takip ederek devam eder. Çocuğa ad koyma, göbeğin atılması, çocuğun kırkının sayılması, Beşik içi, Köstek kesme, diş Bulguru ve sünnet sırasıyla gerçekleştirilir.

Çocuğa Ad Koyma

Çocuğa ad koymada genelde çocuk erkek ise dedesinin, kız ise ebesinin adı ön plana çıkar. Belirlenen isim çocuğun sağ kulağına ezan, sol kulağına kamet okunduktan sonra söylenir. Bölgede çocuklara konulan adlar Arapça, Farsça ve Türkçe adlar oluşturur. Türklerin İslam medeniyeti dairesi içerisine girmesi ile birlikte Arapça ve Farsça adlar Türkiye’nin bir çok yerinde olduğu gibi, köyde de yoğun olarak kullanılmaya başlamıştır. Bu çerçevede Peygamber adları, Halife adları, onların eşlerinin adları, cennetteki ağaç ve ırmağa kadar çocuklara ad verildiği görülmektedir. Bunlar arasında yoğun olarak görülen erkek adları, Ahmet, Mehmet Mahmut, Hasan, Hüseyin, İbrahim, isa, Musa, Adem, Nuh vb. dir. Bayan adları arasında Hava, Fatma, Ayşe, Emine, Hacer vb.dir.

Türkçe isimler arasında yaşamayı, hayatını sürdürmeyi ve güçlü kalmayı ifade eden adlar dikkati çekmektedir. Burada Durmuş, Durdu, Doğan, Dursun, Yaşar bu tür isimlere örnektir. Ayrıca Akkız, Ebekız, Durkız, Gürkız, Akkadın, gibi isimleri de zikretmek gerekir. Bunlardan başka Karakız ve Karaoğlan gibi isimlerin doğrudan lakap, bir çeşit unvan oldukları ve yine gücü temsil ettikleri düşünülmektedir. Mesela çocuklarına Durmuş, Durdu, Doğan, Dursun, Yaşar gibi isimler verenler çocuklarının yaşamasını arzuladıkları için bu adları verirler. Önceden ölen çocuktan sonra bu adlar yeni doğan çocuklara verilmiştir. çocukları arka arkaya kız olanların erkek çocuk talepleri kız çocuklarına Döne ya da Songül gibi adlar vermeleriyle görülür.

Son yıllarda Türkçe adlar da yoğun olarak çocuklara verilmektedir. Bunlar arasında Alp, Alp Arslan, Alper, Alp Er Tunga, Alptuğ, Altay, Altınay, Ata, Aybala, Aybike, Ayhan, Ayyüce, Bengi, Bilge, Bilgehan, Kürşat, Türkkan, Türköz, Türkyılmaz vb. sayılabilir[90].

1.2.2. Göbeğin Atılması

Bebek dünyaya geldiğinde göbekte dışa doğru bir parça bulunur. Bu parça belirli bir süre sonra göbekten düşer, buna “göbeği düşmek” denir. Bu parça bir bez ya da kağıt içerisine sarılır. Eğer erkek çocuğuna ait ise, bir cami duvarının dibine gömülür. Buradan bebeğin büyüdüğünde imanı bütün birisi olması murat edilir. Kız çocuğunun göbeği ise, ocak başına gömülür. Bundan murat ise, kızın büyüyünce evcimen olması, evine bağlı kalması, mutfağı ve ev işlerini sevmesi dileğidir.

1.2.3. Bebeğin Kırkının Sayılması

bebek doğduktan sonra günleri sayılmaya başlanır. Yirmi günlük olduğunda yirmisi sayılır. Buna “yarı kırk” denir. İki boş kaba su dolu bir kaptan yirmişer kaşık su sayılır. Bu su sayla işini bebek erkek ise erkek, kız ise kız yapar. Anne ve bebek bu iki ayrı kaptaki su ile banyo edilir. Bebek kırk günü doldurduğunda kırkı sayılır. Buna “kırklama” denir[91]. Yirminci günde yapılan işlemler aynen kırkıncı günde de yayılır. Kırk basmasıyla ilgili bölümde de belirtildiği üzere, çocuk evden dışarı çıkarılır ve böylece “kırkı uçurulur”. Bundan böyle bebeğin dışarı çıkarılması ve misafirliğe götürülmesinde herhangi bir sakınca kalmaz. Gidilen evde kırkı uçurulan bebeğin yüzüne un ile kara sürülür. Bundan murat bebeğin nice günler görmesi, ömrünün uzun olması, yaşlanarak saçının ağarması düşüncesidir.

1.2.4. Beşik İçi

Çocuğun annesine hayırlı olması ve çocuğunu güle güle büyütmesi için akrabaları tarafından ziyaret gerçekleştirilir. Bu ziyaret için beşik içi tabiri kullanılır. Belirli bir gün tespit edilir, akrabalar çocuğun annesini ziyaret ederler. Ziyaret eden kadınlar bebeğe hediyeler götürürler. Bebeğin temel ihtiyaçları anneanne tarafından görülür. Bu şekilde ziyarete gelenlere yemek ikram etmek adettendir. Beşik içi bir evde ilk çocuk için yapılır. Daha sonraki çocuklar için yapılmaz.

1.2.5. Köstek Kesme

Çocuk yeni yürümeye başladığında ileri de daha iyi yürümesi, ayaklarının birbirine dolanmaması, bir yerlere takılıp düşmemesi için bazı işlemler yapılır. Öncelikle çocuğun iki ayağı iple birbirine bağlanır. Bu ip bir kişi tarafından kesilir. Bu işleme “köstek kesme” denir. Kösteği kesen kişi çocuğa bir de tokat vurur. Kösteği kesilen çocuk, ipin kesildiği yerde üç kez dolaştırılır. Kösteği kesene bahşiş verilir. Cami önünde de köstek kesilir. Cuma günü camiden namazı ilk kez kılıp çıkan kişiye köstek kestirilir.

Kösteği kesilen çocuğun düzgün yürüyeceğine ve yere sağlam basacağına inanılır. Bunun için yürürken düşmeyen ve yere sağlam basan kişilere köstek kestirilmesi esastır. Aksi takdirde şapşal, ayağını oraya buraya katarak yıkılan kişilere köstek kestirilmez. Köstek kesen kişinin düzgün yürümesi ve koşarken düşmemesi köteği kesilen çocuk için esastır. Burada kösteği kesilen çocuğun kösteği kesen ve düzgün yürüyen kişiye çekmesi murat edilir. Camiden çıkan ilk kişi içinde aynı anlayış söz konusudur. Güzelce namaz kılıp çıkması onun düzgün hareket ettiğine ve hatta seriliğine işaret sayılır. Eksik kılıp çıkarsa herhalde şaşırtıcı olabilir.

1.2.6. Diş Bulguru

Kösteği kesilerek düzgün bir şekilde yürümeye başlayan çocuk için önemli safhalardan biri de dişinin çıkmasıdır. Çocuğun ilk diş çıkarttığını gören hediye alır. Çocuğun dişlerinin çıkmaya başlaması ile ailesi tarafından diş bulguru yapılır. Yine önceden gün belirlenir. Akrabalar bu belirlenen günde diş bulguruna katılırlar. Burada bulgur kaynatılarak misafirlere ikram edilir. Ayrıca yemek verilir. Diş bulguruna katılanlar çocuğa hediyeler getirirler.

1.2.7. Sünnet Merasimi

Ad koyma, göbeğin atılması, kırkın sayılması, beşik içi ve köstek kesme erkek ve kız çocuklarda hep aynıdır. Erkek çocuklar fazladan sünnet yapılırlar. Erkek çocuğu belli bir büyüklüğe ulaşınca sünnet edilir. Eskiden köye gelen sünnetçiler çocukları sünnet ederlerdi. Bu sünnet için herhangi bir merasim düzenlenmezdi. Sünnetçi köye geldiğinde ilgililere sünnetçinin geldiği duyurulur, herkes çocuğunu sünnet ettirirdi.

Şartların değişmesi, imkanların artması, sünnetlerin merasime dönüşmesine neden oldu. Genelde düğün salonu tutulmak suretiyle eğlenceli sünnet merasimleri olduğu gibi, yine salon tutulmak kaydıyla mevlitli ve pideli sünnet merasimleri de çocuklar “maaşallah”lı başlık takıyor ve “maaşallah” şirketinin mensubu oluyorlar. “Maaşallah şirketi” diyorum. Yıllar önce batılı biri ülkemize gelir. Dolmuş, taksi ve kamyonların önlerindeki “maaşallah” yazılarını okur “Amma da büyük şirketmiş” der. Tabi Türk kültürünü bilmeyen birisi “Maaşallah” ya da “Allah Korusun” yazılarından hareketle bütün vasıtaları bir şirkete ait sanır, oysa onların hepsinin sahibi ayrıdır.

Maaşallah ibaresi nazar değmemesi için bulunmaktadır. çocukların alnındaki maaşallah da çocuklara nazar değmemesi içindir. Çünkü sünnet çocuğun küçük düğünü olarak görülür. Hatta sünnet merasimine katılanlar hayırlı olsun, Allah büyük düğününü de göstersin diye baba ve anneyi tebrik ederler[92].

2. Düğün

2.1. Dünürlük

Oğlu evlenecek çağa geldiğinde aile oğullarını evlendirmek için harekete geçer. Oğulları için öncelikle bir kız bulunması gerekir. Oğlanın ilgi duyduğu ya da sevdiği bir kız olup olmadığı öğrenilir. Eğer oğullarının sevdiği yoksa, uygun bir kız aramaya başlanır. Öncelikle oğullarının evet diyebileceği bir kız bulunur. Kıza talip olunur. Ancak kıza talip olan aile kız tarafında bir aracı gönderir. Bu aracı kız tarafını haberdar eder ve kız tarafının ağzını arar. Sonuç olumlu ise, oğlan tarafının ileri gelenleri kıza bakmaya giderler. Aradan birkaç gün geçtikten sonra kız tarafına gidilir ve dünürlük edilir. Burada doğrudan Allah’ın emri, Peygamberin kavli ile oğullarına dünür gittikleri evin kızını isterler. Kızın babası erkek tarafından süre ister. Sonra kızını vermeye karar verirse, oğlan evine haber gönderir. Oğlan evinden tekrar kız evine gidilerek, dünürlük anılır. Kız verildikten sonra kaynana ve kayınpederinin ellerini öper, kız verildikten sonra yakınları oğlanın kulağını çeker ve o da “avatin başım üzerine” der.

2.2. Söz Kesme – Nişan

Kız alındıktan sonra duası yapılır. Bu arada köye ve dışarıdan gelen misafirlere oğlan tarafı yemek verir. Kaç sofra yemek vereceği oğlan evinin doğrudan ekonomik durumuna bağlıdır. Böylece sözleri kesilin, dualarla edilen oğlan ve kız nişanlanmış olurlar. Nişanlılık süreci içerisinde oğlan kıza “kavuşmaya” gider. Bu gidiş için “kavuşmak” tabiri kullanılır. Oğlan ilk gidişinde bohça ile gider. Bohçasında bisküvi, lokum, diğer yiyecekler, ayna, tarak, esans gibi şeyler bulunur. Diğer gidişlerinde de eli boş gitmez, ancak zengin bohça götürmez. Zengin tabirini kullandım. Eskiden kavuşmaya gidenlerin bohçasında turp varmış. Turp yerini bisküvi – lokuma; bisküvi – lokum da yerini kaliteli çikolata ve yaş pastaya bıraktı. Şartların değişmesi ile “kavuşma” da tarihe karıştı. Bundan böyle gençler birbirlerini istedikleri zaman görebilmekte ve tabiri caizse “kaçamak yapmaya” ihtiyaç duyulmamaktadır.

2.3. Düğün Hazırlıkları

Belirli bir süre nişanlılı kalındıktan sonra düğün konuşulur. Düğünün günü belli olduktan sonra çalışmalar hızlanır. Düğün sahibi delikanlıbaşı ile konuşur. Düğün sahibi delikanlıbaşı ile konuşur. Düğün sahibi delikanlıbaşı ile konuşur. Düğün yapacağını, kaç gün davul çaldıracaklarını, köçeğin olup olmayacağını netleştirir. Böylece düğün başlar. Caminin kenarında erken, öğle ve yatsıdan sonra davul çalınır, köçek oynatılır. İkindi namazından sonra delikanlı düğün evine gider ve orada odun yarar. O odunlar hayvana sarılarak caminin yanına getirilir. Yassı namazından sonra ateş yakılır ve davulcular, köçekler bir süre oynadıktan sonra “sinsin oyunu” oynanmaya başlar. Bir saat kadar sinsin devam ettikten sonra delikanlıbaşı paydos ıslığı çalar ve delikanlı olan aşağı odaya diye çağırır.

Delikanlı odaya gider. Muhabbet ve köçek oyunu başlar. Bu muhabbet sabaha kadar sürer. Bu arada ileri gelen delikanlılardan gelmedik varsa, üç dört delikanlı gönderilir, evinden apar topar alınır, eşeğe ters olarak bindirilir, odaya getirilir. Bu durumda olanlar “köçek parsa parası” öderler.

Çevre köylerden düğüne okuyuntu davet edilir. “Okuyuntu” düğüne çağrılan misafire verilen addır. “Okuma” ise, çağırmadır. Okuyuntu gelirken davulcular onları karşılarlar ve davulcular onlardan bahşiş alırlar.

Altı, yedi delikanlı katırları alarak, düğün evine oduna giderler. Odundan önce gelen oduncunun hayvanına bayrak asılır. Bu oduncuya bahşiş verilir. Düğün böyle devam eder. Gelini almadan bir gün evvel kız evine yük gider. Bu yükte yiyecekler ve gelinin eşyası vardır. bu yük bir katıra sarılır, yanında birkaç, bir erkeğin alnına altınlar takılır. Bunları iki erkek bir kadın kız evine götürür. Kız evinin erkekleri siz sopaya iyi dayanırsınız diye şaka yaparlar. Orada yemek yenir ve yükle gidenlere birer havlu kız tarafından verilir. Oradan dönülür.

Yanı günde birkaç delikanlı güye evinde “maşalama” hazırlar. Maşalama denilen uzun bir sırığın üstüne bir demir saç çakılır. Bunun üstüne kül ile mazot karıştırılır ve çokça çıra konur, geceye hazır hale getirilir. Artık kına yakma zamanı gelmiştir.

2.4. Kına Gecesi

Yatsı namazı kılındıktan sonra, köyün delikanlısı davul köçek eşliğinde güyenin evine giderler. Gençler kına türküsü söylerken bir bekar oğlan güyenin kınasını karar bu sırada maşalama yakılır. Her taraf aydınlatılır. Kına ve kefiye tepsinin üzerine konur. Bekar bir oğlan tepsiyi kafasının üstüne kor. Güye ve sağdıç büyük bir toplulukla aşağı caminin önüne getirilir. Caminin yanı okuyuntu ve büyük bir toplulukla dolmuş ve halka halinde alanda yerlerini almışlardır. Burada güye ile altı-yedi yaş arasında olan sağdıç ortaya oturtulurlar. Erbabı olan bir kişi gelerek kınayı güye ve sağdıcın eline yakar. Kefeyeyi boynuna dolar. Güye orada bulunan babasının elini öper. Burada erkek kına gecesi biter. Kefiyenin güyenin omuzlarına örtülmesi güye olduğunu ispat eder[93].

2.5. Kız Kınası

Kız kınasına okuyuntu çağrılarak kınaya davet edilir. Kız kınasına kaynanayla birlikte oğlan tarafından gelenler olur. kadınlar kendi aralarında oynar, eğlenirler. Belirli bir süre sonra kız kınasının yakılma işlemine geçilir. Kıza kına “başı yarım olmayan”, yani kocası ölmemiş biri tarafından yakılır. Kına yakılırken kaynana gelinin avucuna para koyar. Bu para hatıra olarak saklanır. Kına yakılırken kına türküsü söylenir, kız ve anasını ağlatmak için koşmalara yer verilir[94].

2.6. Güye Başı Dolama

Düğünün son günü sabah güyeyi traşa götürürler. Güye davul zurna eşliğinde traş olur. güye berbere bahşiş verir. Tratşan sonra toplu halde davul, zurna, köçek eşliğinde güye evine gider. Bir sini baklava güyenin birkaç parça giyimi ve yine kefiyeler sininin üstüne konur. Bir bekar oğlan kafasının üstüne kor. Güye sağdıcın elinden tutar. Büyük bir kalabalıkla aşağı caminin yanına gidilir. Yine oradakiler alanda halk oluşturmuş haldedir. Güye ve sağdıç ortada sandalyelere oturtulur. Uygun bir adam güye ile sağdıcın yanına gelir. Getirilen güyeyi giydirmeye başlar. Şunları söyler: Sallü ala Muhammet, sallü ala Muhammet. Güye giydirilirken şu tekerlemeler söylenir:

Kim dokudu bunun bezini

Şit aleyhisselam dokudu bunun bezini

Şit aleyhisselam aşkına

Salavat diyelim salavat

* * *

Aşağıdan gelir Tatar

Tozu dumana katar

Bir yiğite bir gelin yeter

Salavat diyelim salavat

* * *

Güyenin ipekten saltası

Boynundadır halkası

Geldi çattı düğün haftası

Salavat diyelim salavat

* * *

Diyelim düğününüz KUTLU OLSUN

Gelin, güye mutlu olsun

MUHAMMET aşkına salavat

Salavat diyelim salavat[95]

* * *

Bunları söyledikten sonra güyenin babasını çağırır. Güyenin şapka başına gelmiyor der. Güyenin babası falanca yeri verdim der. Güye ile giden sinide baklavayı çoluk – çocuk yerler. Güye yine babasının elini öper. Oradan sevdiği bir arkadaşının evine gider. Orada güyeyi eğlendirirler.

2.7. Gelin Alma

Kız evinde aynı gün sabahı çeyiz takılır ve kardeşi tarafından çeyiz beklenir. Beklediğine karşılık bir başörtüsü alır. İkindi namazına kadar bu şekilde devam eder. İkindi namazı kılındıktan sonra hoca ile birlikte kız evine gidilir. Çeyizin önünde dualar yapılır. Mehri müeccel konuşulur. Mehir kızla oğlan anlaşamayıp ayrıldıklarında kıza verilmesi gereken beledir. Bu para belirli bir süre onun hayatını sürdürmesini sağlar. Mehr-i müeccelle ilgili olarak, oğlan tarafı bin bir der, kız tarafı on bin der. Hoca Allah mehire muhtaç etmesin der. Amin denir. Dua edilir. Sonra davul zurna çalınır. Kızın oğlan kardeşi kıza kuşak kuşatır. Kapı baca diye kapıyı kapatır. Oğlan tarafından bahşiş aldıktan sonra kapıyı açar. gelini indirip, ata bindirirler. Gelinin çeyiz eşyasını delikanlılar sırtında oğlan evine taşırlar. Gelin oğlan evine getirilirken camiyi dolaştırılır. Şayet gelin köyden değil de komşu köyden getiriliyorsa, oğlan tarafından giden atlı hakçılar eşliğinde at üzerinde getirilir. Burada hakcılar genç kızlardır. Gelin oğlan evine getirilip attan indirilirken, tepesine bir miktar para ve şeker saçılır. Gelin attan inmiyor denir. Kaynana geline mal ya da bir miktar para bahşiş verir.

2.8. Nikahın Kıyılması

Resmi nikah önceden halledilir. Buna “izinname” denir. Ayrıca imam nikahı kıyılır. Düğün günü akşamı iki arkadaşıyla güye yatsı namazına gider. Caminin dışında güyenin ayakkabılarını bir arkadaşı tutar. Güye namaz kılar. Güyenin ayakkabıları aksi takdirde saklanır. Yatsı namazından sonra üç dört arkadaşı güyeyi eve götürürler. Güye odanın kapısına vardığı zaman götüren arkadaşları sırtına birer ikişer yumruk vurarak gelinin yanına koyarlar. Böylece bu ilk geceye “gerdek gecesi” denir.

2.9. Duvak

Düğün gününden sonraki gün kadınlar duvak için toplanır. Duvağa gelenlere oğlan evi yemek verir. Burada kadınlar oyunlar oynarlar, eğlenirler. Gelin merasim yerinin ortasına getirilir. Başına iki tülbent bağlanır. Uygun bir kişi elindeki oklava ve kucağındaki oğlan çocuğu ile gelinin duvağını sağdan – sola ve soldan – sağa savurur. Buna “duvak serpme” denir. Duvak serpmesi yapılırken şu manzum sözler söylenir:

Al dereden alını getdüm

Pul dereden pulunu getdüm

(Mehmet Ağa)’nın kızını

(Omar Ağa)’nın oğluna gelin getdüm

Kutlu olsun den komşular

Kutlu olsun diyenin imanı bütün olsun

Akşamın bulaşığını sabaha kurutma

Kaynananın yüzüne sırıtma

Ayağında çizme, sokakları gezme

Kaynananın gücünü üzme

Dediğini deme, koyduğunu yeme

Doğradığın yağ olsun

Doğurduğun oğlan olsun

Hayırlı, uğurlu olsun

Gelinim düğünün KUTLU OLSUN

Kutlu olsun den komşular

Kutlu olsun diyenin imanı bütün olsun[96]

Bu manzum başka köylerde de söylenmektedir. Bizdekinden biraz farklılık göstermektedir. Muhtemelen aynı köke dayanmaktadırlar. Bu farklı söyleşiyi de kültürel zenginlik adına burada veriyorum:

Söğüt gibi dallı olsun,

Geven gibi köklü olsun,

Hayırlı olsun, kutlu olsun

Dört oğlunla dört kızın olsun

Hayırlı olsun, kutlu olsun

Ayağında çizme, mahalleyi çok gezme

Kaynananın gücünü üzme

Hayırlı olsun, kutlu olsun

Elinde orak

Her huyunu ananın evinde bırak

Hayırlı olsun, kutlu olsun

Akşam bulaşığını kurutma

Kaynananın karşısında sırıtma[97]

Bu manzum sözler söylendikten sonra gelinin avuçlarına para ile yemiş konularak saçtırılır. Ayrıca karşısında oynayan kişi de saçar. Duvakla birlikte düğün son bulmuş olur[98].

2.10. Düğün Sonrası

Yeni çiftler damadın yakınlarına el öpmeye giderler. El öpmeye giderken gelinin çeyizinden içi dolu bohça hediye olarak götürülür. Buna “dürü” denir. Gelin el öptükten sonra eline para verilir. Gelin babasının evine ziyarete aşağı yukarı bir hafta sonra gider.

3. Ölüm

Dünya üzerinde yaşayan insan toplulukları incelendiğinde hayatın doğmak ve ölmek arasındaki süreç olduğu görülür. Dünya’ya gelirken olmakla var olmamak arasındaki keskin çizgi hayatın sonu, yani yaşamakla ölüm arasında da mevcuttur. Yaşamak bu dünya, ölüm ise öbür dünya için bir var oluştur. Her canlı, dolayısıyla her insan ölecektir. Öyleyse birçok inanç sistemine göre ölümle yeni bir hayat başlayacak, bu yeni hayatı sürdürecek için ise törenler yapılacak ve defin gerçekleştirilecektir.

Ölüm gerçeği Kuran-ı Kerim’de El-Enbîya sûresinin 34 ve 35. ayetlerinde açıkça belirtilmektedir: Vema cealna libeşerin min gablikel hülda efein mittefehümül halidun. Küllü nefsin zaigatül mevti ve neblüküm bişerri vel hayri fitneten ve ileyna türcaün[99]. Türkçe karşılığı ise şöyledir: Biz, senden önce de hiçbir insana ebedilik vermedik. Şimdi sen vefat edersen, onlar ebedi mi kalacaklar? Herkes ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak kötülükle ve iyilikle deneyeceğiz. Hepinizde sonunda bize döndürüleceksiniz.

Yukarıdaki ayeti kerime ölüm gerçeğine noktayı koymaktadır. Zaten belirli aralıklarla sevdiklerimizden ölenlerin olması ölüm gerçeğinin kaçınılmaz olduğunu ve zihinlerde tutulması gereğini açıkça göstermektedir. Ölümün yüzü soğuk olsa da gerçekten kaçılmaz. İslam inancına göre imanın altı şartından birisi ahiret gününe inanmaktır.

Bu inançtan hareketle hasta olan ve hastalığı artmış birisiyle helalleşmek gerekir. Öncelikle helalleşilir ve karşılıklı haklar helal edilir. Bu durum ani ölümler dışındaki uygulamadır. Fert bazında ölümün insanı ne zaman ve ne şekilde bulacağını Allah’tan başka kimse bilmez. Tıpkı sırat köprüsünün kıldan ince kılıçtan keskin tanımı gibi, nefesin çıkıp bir defa geri gelmemesinde ince bir çizgi vardır. İnsanın nefesi çıkıp bir daha geri gelmeyince, ruhsuz beden kalmış ve ölüm gerçekleşmiştir. Eğer ani ölüm söz konusu değilse, ölmek üzere olan kimseye kelime-i şahadet getirmesi için telkinde bulunulur. Bu kişinin başucunda akrabaları ve kur’an okumasını bilenler Yasin Sûresini okurlar. Kendisine su verirler, suyu içemiyorsa, ıslak pamukla dudaklarına sürülür.

Ölen kişinin vücudu soğumadan elbiseleri, yüzükleri, varsa takma dişleri çıkarılır, ölü mümkün olduğunca serin bir yerde tutulur. Ağzı açık kalmasın diye çenesi çekilerek bir bezle bağlanır. Buna “çene çekme” denir. Ayak baş parmakları da birbirine yanaştırılarak birbirine bağlanır. Böylece ayak ve bacakların bükülmesinin önüne geçilmiş olur. Ölüm yaz gününde vuku bulmuşsa ölenin cesedinin üzerine şişmemesi için metal parça, makas ya da bıçak konur. Ölüm haberi herkese duyurulur. Özellikle camiden sala verilir.

Cenazenin bundan böyle yıkama işlemine geçilir. Önceden cenazeler ev önleri ya da uygun bazı yerlerde yıkanıyordu, şimdi ise bu işlem yalnız cenaze yıkamaya hizmet eden gasilhanede yapılmaktadır. Erkek cenaze köy imamı, bayan cenaze ise, cenaze yuğuculuğunda deneyimli yaşlı kadınlar tarafından yıkanmaktadır. Cenaze yıkandıktan sonra kefenlenir. Patiskadan olan kefen baş ve ayak tarafından bezle bağlanır. Cenaze kefenlendikten sonra üzerine gül suyu ve çörek otu serpilerek tabuta konulur.

Cenaze tabutla musalla taşına konulur. Musalla taşının yüksekliği ayakta duran insanların göbek hizasından daha yüksektir. Bu mevtanın yüksekte durmasını sağlar, aynı zamanda ölüye duyulan bir saygının sonucu olabilir. Cenaze namazı genelde öğle namazını takiben, bazı durumlarda da ikindi namazını takiben kılınır. Camiden çıkan cemaat musalla taşı önünde saflar oluştururlar. İmam en önde yerini alır. Müezzin tekbir getirerek “Allah için namaza, meyyit ya da meyyide için duaya er ya da hatun kişi niyetine uyun hazır olan imama” der. İmam cenaze namazı kıldırdıktan sonra üç defa “merhumu nasıl bilirdiniz” diye sorar. Cemaat de “iyi bilirdik” derler. Bunun üzerine imam cemaate “merhuma hakkınızı helal ediniz der. Cemaatte “helal olsun” der. Bundan sonra cenaze musalladan alınır ve köy kabristanına götürülür.

Önceden kazılmış olan kabire yerleştirilmek üzere cenaze tabuttan çıkarılır ve ebedi istirahatgahına konulur. Sapma tahtaları ile üzeri kapatılır. Tahtaların üzerine otlar konulur, daha sonra toprakla üzeri doldurulur. Tabutu taşımak ne ölçüde sevapsa, kabirin üzerine kürekle toprak atmak da o ölçüde sevaptır. Herkes kabir üzerine toprak atmak için yarışır. Bu toprak atmanın çok köklü bir geleneği mevcuttur. Mezarın etrafına taşlar dizilir. Ortada mezarın üzerine bir miktar su dökülür.

Kabristana ölünün gömülmesi esnasında ehil kimseler tarafından kronolojik bir sıraya göre sureler okunur, dualar edilir. Fert olarak da dualar edilir. Bu dualardan birisi şöyledir: “Ey burada yatan Müslümanlar! Size selam. Allahın rahmeti sizlere ve bizlere olsun. Allahu Teâlâ dilerse, bizler de burada yatacağız”. Mezarı düzeltildikten sonra ölen kişi için ise şöyle dua edilir: “Allahım! İşte kulun, sana, senin rahmetine iade edildi. Sen ona acı ve merhamet et. Allahım! Kabrini genişlendir, gök kapılarını ruhuna aç ve kendisini hüsn-ü kabul buyur. Allahım! İyilik sahibi idiyse mükâfatını arttır, kusurlu idiyse, kusurlarını sen bağışla[100]. Artık mezarlıktan ayrılınabilinir. Mezarlığa girerken olduğu gibi dönerken de mezarların üzerine basılmamasına riayet edilir. Topluluk mezarlıktan ayrılmaya başlayınca imam telkin verir. Buna “talguna durma” denir.

Cenaze defnedildikten sonra yapılan işlemler vardır. Bunlardan birisi cenazeye gelenlere yemek verilmesidir. Buna “cenaze ekmeği” denir. Hatta insanlar “ekmeği iyi oldu, pek iyiydi”. Döke saça yendi” diyerek duygularını dile getirirler. Çünkü yaşayanlar için hayat devam etmektedir. Ölen kişinin iyi elbiseleri fakirlere dağıtılır. Kötü elbiseleri yakılır. Ölen kişinin yakınlarına başsağlığına gidilir. Buna “aza”, yani “azaya gitme” denir. Üzüntüleri dile getirme ve üzüntüleri paylaşma içinse “aza verme” tabiri kullanılır. Azaya gidildiğinde Kur’an okumayı bilenler, Yasin Sûresi’ni okurlar. Ölen kişinin yakınlarının düzenli olarak ziyaret edilmesi gerekir. Özellikle yakın akrabalarının bu hususa çok dikkat etmeleri gerekir. İnsanlar üzüntülerini ve sevinçlerini tek başlarına yaşayamazlar. Öleni olanlar için onların acılarını paylaşmak en önemli dini ve milli görevlerdendir. Atalarımızın gelin giren ev olmayabilir, ama ölüm girmeyen ev olmaz sözünün unutulmaması gerekir. Bundan dolayı herkesin bir gün evinden ölü çıkacak ve o ev de yaşayanları acıya boğacaktır. Acıların paylaşılması ve ölü sahiplerinin belirli aralıklarla teselli edilmeleri lazımdır. Bu sebeple yakın akrabaların yalnız azaya gitmeleri yetmez. Acılar büyük ölçüde unutuluncaya kadar ölen kişinin yakınlarının boş bırakılmamaları en önemli insani görevlerdendir. Manen ve madden onlara destek olmaya çalışılmalıdır.

Belirli bir süre geçtikten sonra mevtanın hayatta iken ettiği yeminlerine, tutamadığı oruçlarına, kesemediği kurbanlarına kefaret olarak para çevrilir. Bu işleme “devir” denir. Pek ayrıntısını bilemediğim ve merak da etmediğim bu işlemin parası cenaze sahibinden çıkar. Cenaze sahibi hoca, salacı, yuğucu ve mezar kazıcı gibi bütün cenazeye hizmet verenlerin parasını öder.

Düzenli olarak yapılması gereken işler de vardır. Bunlar kabir ziyaretleridir. Özellikle Ramazan ve Kurban Bayramlarının arifesinde, yani bayramdan bir gün önce ikindi namazından sonra topluca mezarlıklar ziyaret edilir. Sureler okunur, dualar edilir. Bu topluca yapılan bir ziyarettir. Böylece “ölülerin ruhlarının sevindirildiğine” ve “onların da bayramlarının kutlandığına” inanılır. Kabristan ziyareti bayram öncesi, bayramı kutlayacaklara manevi bir haz verir. Diğer zamanlarda da kabristan münferit ya da küçük gruplarla ziyaret edilir. Böylece ölenler hatırlanmış ve onların ruhlarına da en azından fatihalar okunmuş olur. Diğer zamanlarda da kabristanların ziyaret edilmesi gerekir. Bütün canlılar, dolayısıyla insanlar ölümlüdür. Ölüm gerçektir. Ölümden sonra ebedi bir hayat söz konusudur. İşte mezarlıkların ziyareti insanlara ölüm gerçeğini de hatırlatır. Bir gün insanlar mezarlarda yatanlar gibi öleceklerini daha da belirgin bir şekilde anlarlar. Mezarlık ziyaretleri insanların iyi duygularını harekete geçirir, kalblerini yumuşatır. Mezarlardan ve mezarlıklardan korkmamak gerekir. İnsanlar öldüklerinde bu ebedi istirahatgaha geleceklerini unutmamalıdırlar.

Mezarlık ziyaretlerinin başka bir önemi de insanın doğup büyüdüğü yerleri unutmamasıdır. Çünkü büyüklerinin mezarı doğduğu yerdeki kabristanda olduğundan ölülerin ziyaret edilmesi dirilerin ziyaretine de zemin hazırlamaktadır. Böylece insan doğup büyüdüğü yerleri ziyaret etmekte ve toprağından kopmamaktadır. Bu anlayıştan hareketle ölenlerimizin doğup büyüdüğü yerlerin mezarlıklarına defnedilmeleri, en azından onların kabirlerinin ziyaretini gerektirmektedir. Böylece doğup büyüdüğü yerleri ziyareti de söz konusu olabilmektedir.

VII. BÖLÜM

HALK KÜLTÜRÜ

A. HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ

1. Türküler

Türküler yeri ve zamanına göre farklılık gösterir. Türk insanı sevincini, üzüntüsünü, aşkını, zevkini, özlemini, insan olarak duygularını türküyle ifade eder. Her insan belki türkü söyleyemez, ancak türkü dinler. Bu türküleri dinlerken bazen çocukluğunu, bazen gençliğini bazen de doğup büyüdüğü toprakları hatırlar.

Türküler bazı durumlarda aşkı konu alır, aşk türküleri oluşur. Bazı durumlarda gurbeti konu alır, gurbet türküleri olur. bazen üzüntüler, acılar dile getirilir, ağıtlar ortaya çıkar. Bazı hallerde ise düğünlerin, kına gecelerinin vazgeçilmezleri olur, kına türküleri kendini gösterir. Bir bütün olarak düşünüldüğünde, o türküleri dinledikçe bazen sevinir, bazen üzülür, bazen ah çeker bazı durumlarda gülümser, güler ve hatta coşarsınız hele türküler sizin coğrafyanızdan, sizin bölgenizin ağzıyla yazılıp söyleniyorsa, sizin kullandığınız başka bölgelerde kullanılmayan kelimeler içeriyorsa daha da mutlu olur, türküde kendinizi bulur, kendinizi görür, kendi kültürünüzü bilirsiniz.

Türkülerle ilgili bu kısımda bölgemizle ilgili seçme türküleri göreceksiniz. Öncelikle kız ve erkek kına türkülerinden sonra diğer türküleri bulacaksınız. Hatta türkülerin nasıl çıktıkları üzerine bilgiler de mevcuttur. Burada bunların açıklanması yoluna gitmiyorum. Sizleri doğrudan türkülerle başbaşa bırakıyorum. Yalnız kına türkülerinin bazılarını farklı derlemelerden hareketle kültürel zenginlik adına bir araya getirmeden iki defa arka arkaya veriyorum. Şimdi türkülerle başbaşasınız.

Kız Kına Türküsü [101]

Altun tas içinde kınam kardılar

Gümüş tarağınan zülfüm yazdılar

Şu benim yazımı ne pek kara yazdılar

Eller anam derken ben duramadım

* * *

Babamın kapısı altun yapısı

Ellerin kapısı kahir kapısı

Ellerin sözleri daşın katısı

Aş gel anam döne gel anam ben varamadım

Eller anam derken ben duramadım

* * *

Babamın bacası yüceden tüter

Anamın ekmeği burnumda kokar

El kadar anam dön gel anam ben varamadım

Eller anam derken ben duramadım.

* * *

Kız Kına Türküsü [102]

Altın tas içinde gınam ezilir

Gümüş darağınan örgüm çezilir

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Bir arak verin talla biçeyim

Biçeyim biçeyim de anama babama yollar açayım

Anandan babandan vazgeç deyorlar nasıl geçeyim

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Atlarım çekildi binit daşına

Elim erişmeyor eğer gaşına

Atladım çıktım eşiği

Sofrada galdı gümüş gaşığı

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Anamın bacası yüceden tüter

El gadar ekmeği bana yeter

Ellerin gapısı gahir gapısı

Anamın gapısı altın gapası

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Ellerin devesi çölden geç gelir

Eller ana dedikçe bana güç gelir

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Gurbetlik gurbetlik zalım gurbetlik

Gayanın başında öter bir keklik

Sana yakın emme bana gurbetlik

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Ötme horozum ötme sabah geç olur

Gurbete giden gızlar gurbetlik güç olur

Aş gel garip anam aş gel ben varama

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Deperim deperim depem delinmez

Çıkarın bakarın silam gardaş bulunmaz

El oğlu bulunur da gardaş bulunmaz

Aş gel anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Evlerinin önü de bir büyük gaya

Çıkarlar bakarlar da göğdeki aya

Gendin gelmezsen babamı yolla

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Davulcular çala çala geldiler

Böyük gapıyı içeriye girdiler

Ananın babanın sevgilisini aldılar

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Bineyim gideyim yeğin atlara

Derdimi dökeyim yeşil atlara

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Gumsala dam yaptırma dan batar gider

Gurbete gız verme gız yiter gider

Anayı babayı terkeder gider

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Bi dalın dibinde bin goyun eğlenir

El oğlu değil mi bi daha evlenir

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

* * *

Göyneğin kirlendiyse yu da git ana

Çemberin kirlendiyse go da git ana

Aş gel garip anam aş gel ben varamam

Eller ana dedikçe ben duramam

Kız Kına Türküsü [103]

Giyecek yuduğum taşlar

Konup gördüğüm kardaşlar

Vardığın yerde dilin datlı olsun

Yarenim kınan kutlu olsun

* * *

Baban pazara vardı mı

Alın yeşilin aldı mı

Şu da kızıma dedi mi

Yarenim kınan kutlu olsun

* * *

Atladı çıktı eşiği

Sofrada kaldı kaşığı

Kız ananın danışığı

Yarenim kınan kutlu olsun

* * *

Kız Kına Türküsü [104]

Hatladım çıktım eşiği

Sofrada kaldı kaşığı

Yarenim kınan kutl’olsun

Bunda dirliğin datlolsun

* * *

Elimi soktum astra

Elimi kesti testere

Yarenim kınan kut’olsun

Bunda dirliğin datl’olsun

* * *

Mercimek ektim bitti mi

Kız baban şehere gitti mi

Bunda evsiğin yetti mi

Yarenim kınan kutl’olsun

Bunda dirliğin datl’olsun

* * *

Dağdan keserler ardıcı

Hani bu gızın sağdıcı

Yarenim kınan kutl’olsun

Bunda dirliği datl’olsun

* * *

Dağdan keserler cevizi

Hani bu gızın çehizi

Yarenim kınan kutl’olsun

Bunda dirliğin datl’olsun

* * *

Kız Kına Türküsü [105]

Bismillâ den gızlar garın gınayı

Çağırın da gelsin garip anayı

* * *

Atlarım çekildi binit daşına

Kolların erişmeyor eğer gaşına

* * *

Deperim deperim depem delinmez

Çıkarın bakarın silâm görünmez.

El oğlu görünür gardaş görünmez

* * *

Kayanın başında öter bir keklik

Size keklik emme hay anam bize gurbetlik

* * *

Gumsala dam yaptırma dam batar gider

Gurbete gız vermeyin gız yiter gider

Anayı babayı terkeder gider

* * *

Göyneğin kirlenmiş go da git anam

El oğlu darılır dede git anam

* * *

Bi dalın dibinde bin goyun eğlenir

El oğlu değil mi bir daha evlenir

* * *

Bineyim gideyim yeğin atlara

Derdimi deşeyim yeşil otlara

* * *

Depeler depeler yüksek depeler

Kulakta ışılar altın küpeler

El oğlu değil mi adamı iteler

* * *

Gelin Eve Gelince Söylenen Türkü [106]

Yüce dağdan a gelinim aşdımda geldim

Güzeller içinden seçtimde geldim

Kimseyi beğenmedim ben sana geldim.

Aş gelinim düş hanımım bize gidelim

Seyir yerlerini seyran edelim

* * *

Oğlumuz var a gelinim doğan bakışlı

Evimiz var allı nakışlı

Biz gelin isterüz kekli sekişli

Seyir yerlerini seyran edelim

* * *

Sizin evde a gelinim boz ahlat biter

Bizim evde gelinim ak tokat biter

Ananınan babanınan durduğun yeter

Aş gelinim düş hanımım bize gidelim

Seyir yerlerini seyran edelim.

* * *

İyi olursan gelinim iyü de severüz

Kötü olursan evden kovaruz

Oğlan bizim bi daha everüz

Aş gelinim düş hanımım bize gidelim

Seyir yerlerini seyran edelim

* * *

İyi olursan gelinim işte dib-bıcak

Kötü olursan baltaynan nacak

Düşün sonun n’olacak

Aş gelinim düş hanımım bize gidelim

Seyir yerlerini seyran edelim

* * *

Gelin Kutlama [107]

(Oğlan evinde söylenir)

Gelin gelir evimize

Şenlik olur köyümüze

Hoş geldin hey allı gelin

Safa buldun pullu gelin

* * *

Gelin gelir aşıyınan

Selam verir başıyınan

İy’ol gelinim iy’ol

İy’olmazsan seni köyden kovarlar

İy’olursan seni severler

* * *

Gelin Türküsü [108]

(Oğlanın evinde söylenir)

Anamın bacası kabadan tüter

El kadar ekmeği burnuma tüter

Aş gel anam aş gel yollara düş gel

Yollar çamur olmuş hay anam silâya düş gel

Aş gel anam aş gel el oldum gittim

Ellerin köyünde kül oldum gittim

* * *

Oğlan Kına Türküsü [109]

Gerede, Gerede zalım Gerede

Anayı babayı godun nerede

* * *

Bi dalın dibinde bin goyun eylünü

El oğlu devül mü bi daha evlenü

* * *

A benim beyazım zülfü sıyahım

Galmışın ellerde şu benim ahım

* * *

Çıbıklı çayını geçeyim derler

Evliye bekarı seçeyim derler

Ah şu gızı alıp da gaçayım derler

* * *

A benim beyazım zülfü siyahım

Galmasın elerde şu benim ahım

* * *

Oğlan Kına Türküsü [110]

Sabah oldu sabah oldu

Cigaram yanmaz oldu

Ah cigaramın dumanından

Gözlerim görmez oldu

* * *

Sabahın seher vaktinde

Üç güzel suya gider

İkisi suyun doldurmuş

Biri bana naz eder

* * *

Yeter ettiğin naz yeter

Şimdi horozlar öter

İkimizin arasından

Bir top melemşe biter

* * *

Dan sesine dan sesine

Uyandım çan sesine

Yarim de şahin ben de doğan

Düşeydim ensesine

* * *

Yeter ettiğin naz yeter

Şimdi horozlar öter

Bey babamın bacasından

Çifte dumanlar tüter

* * *

Ben havada uçar iken

Al ile tuttun beni

Ben pahalı bir gül idim

Bir pula sattın beni

* * *

Sabah oldu sabah oldu

Yüreğim kebap oldu

Beni babam vermiyordu

Abıcam sebep oldu

* * *

Evleri hamama yakın

Eline kına yakın

İşittim yarim evlenmiş

Mübarek olsun Hak’ın

* * *

Enişin eniş olsun

Eşşiğin gümüş olsun

İşte koydum gidiyorum

Dar yerin geniş olsun

* * *

Tesbihim var top mercandan

Kahve de içtim fincandan

Al hançeri vur boynuma

Ben de bezdim bu candan

* * *

Bir top ipektim ucum dolaştı

Ben bir yolcuydum yolun yanaştı

Dolaşan ipeğin ucu bulunmaz

El oğlu değil mi kalbi bilinmez

* * *

Hey hamamcı hey hamamcı

Bu hamama kim geldi

Ah ne bileyim a efendim

Binbir iki can geldi

* * *

Eşme bunar eşme bunar

Derdimi deşme bunar

Yar başına gelirse

Bensiz konuşma bunar

* * *

Hangi dağdan aşarsan

Aştığın dağ yol olsun

Hangi eşmeden su içersen

O eşmeler su olsun

Benden gayrı yar seversen

Saran kollar kurusun

* * *

Uzun yollar uzun yollar

Yar bana üzüm yollar

Ne muhanet yar imiş

Selamı güzün yollar

* * *

Meşeler Göğermiş [111]

Meşeler gövermiş varsın göversin

Söyleyin soysuza durmasın gelsin

Varmasın kötüye asılsın ölsün

Kötü, adamın var ömrünü yok eder

* * *

Bilemedim yaylanızın yolunu

Saçın uzun bağlasınlar kolun

Eğer anan seni bana vermezse

Yemin ettim keseceğim yolunu

* * *

Karaser deresi bükülür gider

Zülüfler gerdana dökülür gider

Bir yiğit de sevdiğini alamazsa

O yiğidin ömrü sökülür gider

* * *

Sarı Yazma [112]

Sarı yazma da yakışmaz mı gözele

Sarardı gül benzim döndü gazele

Ben gidiyorum da sen yarini tazele

Gırıldı gollarım da saramam gözel

* * *

Sabah günü gibi de doğup parlama

Yavaş yürü de gız gendini sallama

Alırım seni de almaz belleme

Nasıl yatıp da zabah ediyon gözel

* * *

Yürü gözel yürü de gözün bend’olsun

Irak yakın deme de muhabbetin cand’olsun

Dört kitab üstünde yemin and olsun

Gırıldı gollarım da saramam gözel

* * *

Yaz gelince de her derelere yurd olur

Sivrisinek ardı dolu gurd olur

Bir yiğidin sevdiğini eller alırsa

Ölmez emme yüreğine derd olur

* * *

Yüce dağ başında yanıyor ışık

Işığın görenner de oluyor aşık

Buğday benizlim de zülfü dolaşık

Nasıl yatıp ta zabah ediyon gözel

* * *

Yüce dağ başında goyun güderken

Ben yerimi bilirim suya giderken

O mu, o değil mi deye de mülaz’ederken

Gırıldı gollarım da saramam gelin

* * *

Bahçelere ekerler gülünen susam

Aklı var mıdır yarine küsen

Bir selâm göndersen de umudumu kesem

Gırıldı gollarım da saramam gözel

* * *

Çayıra Vurdum Kazmayı [113]

Çayıra da vurdum kazmayı da

At başından yazmayı da

Abıcandan mı öğrendin de

Böyle de gostak gezmeyi de

* * *

Oğlan gülün oğlan

Ben sana yandım oğlan

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

* * *

At olu da depme mü de

Yar olu da öpme mü de

Yarin öpdüğü yerden de

Gonca da güller bitme mü de

* * *

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

* * *

Çayır ince biçersin de

Bilirim benden güzelsin de

Ben sana varmam mı dedim de

Ne ağlayıp gezersin de

* * *

Oğlan gülün oğlan

Ben sana yandım oğlan

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

* * *

Sergende gümüş balta da

Yar gelir darta darta da

Sergene uzanmışam da

Gül gibi kızarmışam da

* * *

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

Oğlan gülüm oğlan

Ben sana yandım oğlan

* * *

Misket Türküsü [114]

Güvercinim uyur mu

Çağırsam uyanır mı

Misket orda ben burda

Buna can dayanır mı

* * *

A benim aslan yarim

Dağlara yaslan yarim

Dağlar cefa götürmez

Sineme yaslan yarim

* * *

Güvercin ucu verdi

Kanadın açıverdi

Elin oğlu değil mi

Sevdi de kaçıverdi

* * *

A benim hacı yarim

Başımın tacı yarim

Eller bana acımaz

Sen bari hacı yarim

* * *

Caminin ezanı yok

İçinin düzeni yok

Çok memleket gezdim

Misket’ten güzeli yok

* * *

Deniz tuzsuz olur mu

Dibi kumsuz olur mu

Ben müftüye danıştım

Yiğit yarsiz olur mu

* * *

Caminin ezan vakti

İçinin düzen vakti

Ben Misket’tden ayrıldım

İlkbahar, hazan vakti

* * *

Oy farfara farfara

Ateş de düştü şalvara

Ağzım dilim kurudu

Yar yalvara yalvara

* * *

Hüdayda [115]

Mor koyun meler gelir

Dağları deler gelir

Hakikatlı yar olsa

Uykuyu böler gelir

* * *

Hüdayda da köylü kızı Hüdayda

Gitti de gelmedi ne fayda

Başını da yesin bu sevda

* * *

Dama çıkma kaşa çık

Arpalar kara kılçık

Eğer canın isterse

Al bohçanı yola çık

* * *

Hüdayda da Ankara’lı Hüdayda

Beşyüz altın yedirdik bir ayda

Beş yüz daha yedirsek ne fayda

* * *

Gökte yıldız ellidir

Ellisi de bellidir

Yari güzel onanın

* * *

Hüdayda da samur saçlım Hüdayda

Tarla tapan kalmadı ne fayda

Mor Koyun [116]

Mor koyun meler gelir

Dağları deler gelir

Hakikatlı yar olsa

Uykuyu böler gelir

* * *

Nesine de yavrum, nesine

Gül koymuş, dal fesine

Doyulmuyor o yarin cilvesine

* * *

Mor koyun meşelerde

Gül suyu şişelerde

Herkez yarini almış

Biz kaldık köşelerde

* * *

Nesine de yavrum, nesine

Gül koymuş, dal fesine

Doyulmuyor o yarin cilvesine

* * *

Şeker Oğlan [117]

Haydan olur, huydan olur

Arap atı taydan olur

Bu güzellik saydan olur

* * *

Aman şeker oğlan

Yandım şeker oğlan

Anasına darılmış

Damda yatar oğlan

* * *

Vardım baktım yatmışımış

Yorgan tere batmışımış

Canı cana katmışımış

* * *

Kayada gezen oğlan

Ablası güzel oğlan

Gece gelme gündüz gel

Horozdan korkan oğlan

* * *

2. Ninniler

Belirli bir yaşa gelmiş olanlardan hiçbir insan yok ki bebekliğinde kendisine ninni söylenmesin. Herkes büyüklerinin, özellikle annelerinin ninnileriyle büyüdü. Ninni bebeklere söylenir. Söyleyicileri anne ya oda büyükanne, bazı durumlarda hala ve teyzedir. Demek ki bebeklere ninni söylenir. Öyleyse ninninler bebekler için üretilmiştir. Bebekler için bir cinsiyet ayırımı söz konusu değildir. Hem erkek çocukları için hem de kız çocukları içindir. Tıpkı bebekler öldüklerinde cenaze namazında cinsiyet ayırımı yapılmamaksızın “sabi bebek niyetine” denilip namaz kıldırıldığı gibi sabi bebeklere ortak söylenir.

Bazı durumlarda ise, ninniler de erkek çocukları ön plana çıkar. Ninnilerde onların adlarına rastlanır. Sistemin erkeği ön plana çıkardığı toplumlarda bu durum yadırganmaz. Bu durum sonraki dönemlerde de devam eder, gider. İmam efendi ya da vaiz camide vaaz verirlerken cennete gideceklere sayısız ve nimetlerden bahseder, oların hurilerin alacağını söyler, cennete gidecek bayanlar hiç değilse cennete gidecek beylerinin yanında kalıp kalamayacaklarını düşünürler. Neyse. Artık bu dünya ve öbür dünya için kadınlar da erkeklerle aynı haklara sahiptirler. Kadınsız toplum olmaz. Herkesin anası bayan, eşi bayan, kızı bayandır.

Zaman zaman erkek çocuklar ninnilerde ön plana çıkarılsa da, onlar zengin kültür ürünleridir. Sade bir dille söylenip kulaktan kulağa, nesilden nesile ulaşmışlardır. Bebek ağladıkça doktorun olmadığı, ilacın pek bulunmadığı bir dönemde çaresiz analar Çocuklarını beşik ve sallangaçta uyutmaya çalışırlarken ninnilerini söylemişlerdir. Bu ninnilerin herbiri değişik açılardan değerlendirilebilir. Eğer böyle bir değerlendirmeye girersek ninnileri tek başına bir kitap yapmamız gerekir. Biz bu ayrıntıları bırakalım, hep birlikte çocukluk yıllarına dönelim ve ninnilere kulak verelim.

Nenni Yavrum [118]

Nenni derün eşiğine

Dövlet konsun beşiğine

Beşyüz altın başlığına

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni dağlar nenni taşlar

Dil veriyor dilsüz kuşlar

Senin baban gurbet kuşlar

Nenni asker gülüm nenni

* * *

Aş büşüdüm yongayınan

Gün geçürdüm dalgayınan

Benim işim Mevla’yının

Nenni asker gülüm nenni

* * *

Evimizin önü guyu

Guyudan alurlar suy u

Benim yavrumun aslan soyu

Nenni yavrum nenni

* * *

İstanbul’un guyuları

Çayır çimen gıyıları

Bayrak çeker dayıları

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni nenni nen eder

Mahalleye ün eder

Tuttuğunu hun eder

Yavrumun aslan babası var

Yavrumun yiğit babası var

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni desem ne öğrenü

Dilsüz guşlardil öğrenü

Annesüzler nası eğleni

Nenni yavrum nenni

* * *

Dane dane danesi var

Dalda kestanesi var

Böyük evin ak kadun u

Böyle de gostak halası var

Nenni yavrum nenni

* * *

Uyku gelmiş gözün süzer

Deste kirpik inci dizer

İnci çirkin yavrum gözel

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni deyüp neledühüm

Al kundağa beledühüm

Seni haktan diledühüm

Nenni yavrum nenni

* * *

Salangacın gacır gacır

Sallandukça golum acır

Mevla bize versin ecir

Nenni yavrum nenni

* * *

İstanbul’un yolu uzun

Senin baban gelü güzün

Allah yardımcımız olsun bizim

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni desem nenni artar

Ağzın bal dudağın şeker

Senin ezgin bana eter

Nenni yavrum nenni

* * *

Dağlar başı duman olu

Hallerimiz yaman olu

Yavrum böyür adam olu

Nenni yavrum nenni

* * *

Akarsuyun incesi

Gırmızı gülün goncası

Deli gönlümün eğlencesi

Nenni yavrum nenni

* * *

Yüce dağlar karsız olmaz

Yeşil çamlar pürsüz olmaz

Analar yavrusuz olmaz

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni [119]

Gırmızı güllerden aldım rengini

Çok aradım bulamadım sen gibi

Körpe guzum neye parçalan sen kendini

nenni yavurum nenni

* * *

Çamlıdırı’nin yolu çatal

Uyuyanların ömrü artar

Benim yavrum yoruldu gali yatar

Nenni yavrum nenni

* * *

Tarlalarda biter ahlat

Ana olan çeker zahmet

İstanbul’da Sultan Ahmet

Onlar sana etsin hörmet

Nenni yavrum nenni

* * *

Çalkan Karadeniz çalkan

Gemilere vuru yelken

Senin sesininen ettim erken

Nenni yavrum nenni

* * *

İstanbul’un yolu iki

Benim yavrum gülün teki

Sen ağlama yavrum

Nenni yavrum nenni

* * *

Sallangaca goydum akdaş

Mevla seni bana verdi yoldaş

Gırşehir’de Hacı Bektaş

Onlar sana etsin hörmet

Mevlam sana versin gısmet

Nenni yavrum nenni

* * *

Ninni [120]

Asmaya gurdum salıncak

Eline verdim oyuncak

Gine o yaz gelincek

Nenni yavrum nenni

* * *

Aşağı bağın amcası

Yokarı bağın yoncası

Yalan dünyanın eğlencesi

Nenni yavrum nenni

* * *

Daş bebem beşikten bakar

Tiğdir tiğdir südüm akar

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni deye beledim

Al bağırdak doladım

Seni de haktan diledim

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni dedim nennin gelsin

Gözlerine uykun gelsin

Uzaklardan baban gelsin

Nenni yavrum nenni

* * *

Nenni dedim golum şişti

Golumdan gol bağım düştü

Ağa dayın bizden geçti

Nenni yavrum nenni

Tarlalarda biter ahlat

Analar çeker zahmet

Gayseride (?) Sultan Ahmet

Nenni yavrum nenni

* * *

İleğende bal özedim

Annına altın dizedim

Altı ay yolunu gözledim

Nenni yavrum nenni

* * *

Horoz öter uzun uzun

Ne uyuman iki gözüm

Nenni yavrum nenni

* * *

Hozor öter iki iki

Ne gelmez gözlerine uyku

Senin baban nerdeyiki

Nenni yavrum nenni

* * *

Ninni [121]

Nenni dedim dilim şişti

Irgaladım golum düştü

Şimdi baban benden geçti

Nenni Hasanım nenni

* * *

Nenni dedim dağlar daşlar

Dal dibine iner guşlar

Senin dayın nerde gışlar

Nenni Hasanım nenni

* * *

Nenni deyi belediğim

Seni haktan dilediğim

Al bağırdak doladığım

Nenni Üseynim nenni

* * *

Tarlalarda biter ahlat

Analar çekiyor zahmet

Adını goyam bal Ahmet

Nenni yavrum nenni

* * *

Şu derede duman tüter

Çıngıraklı doğan öter

Benim derdim bana yeter

Nenni yavrum nenni

* * *

Şu derenin boz ahladı

Ben yedim annem ağladı

Ben anneme giderken

Yolumu duman bağladı

* * *

Daş bebe beşikten bakar

Südüm tiğdir tiğdir akar

Zabah baban üstümüze odlar yakar

Nenni yavrum nenni

* * *

Bahçelerde biter nane

Boyun benzer zelvi dala

Senin baban elden âlâ

Nenni yavrum nenni

* * *

Eski mahramannın saçağı

Yeni mahramanın çiçeği

Senin baban asgerlerin goçağı

Nenni yavrum nenni

* * *

Deveyi deveye çattım

Yularını üstüne attım

Kaynatamdan hicap ettim

Nenni yavrum nenni

* * *

Yol üstünde biter ahlat

Ne uyuman hay muhanet

Adını goyalım Ahmet

Nenni yavrum nenni

* * *

3. Maniler

Maniler, Anonim (söyleyicisi belli olmayan) hak edebiyatı ürünlerinin en yaygın olanlarından biridir. Manilerin konuları her türlü hayat hadiseleridir. Köy, kasaba ve şehirlerde okumamış, okumuş kimselerin ve özellikle kadınların irticalen ortaya koydukları eserlerdir. Manilerde gurbete giden eşe duyulan hasret, bu hasrete bağlı kıskançlık, verilen sözün tutulmayışı, vefasızlık, kadere isyan, ana – baba şeftakini arama ihtiyacı, güzellik – çirkinlik, ölüm, evlenme düşüncesi, nesil farkı ile hayat görüşünün değişmesine bağlanabilecek gelin – kaynana çatışması vb. gibi adet ve ananelerle iç – içe meseleler, davranışlar ve arayışlar ortaya çıkar[122].

Mani [123]

Mani mani bir mani

Yoktur yarin imanı

İmansız yare düştüm

Nedir bunun dermanı

* * *

Maniye baştan söyle

Kalemi kaştan söyle

Eğer karnın acısa

Ekmekten aştan söyle

* * *

Mani bilmem ne deyin

Hangi yola gidiyin

Mani bilen oğlana

Canım kurban ediyin

* * *

Manici başımısın

Cövehir taşımısın

Sana bir mendil versem

Cebinde taşırmısın

* * *

Çay benim, çeşme benim

Derdimi deşme benim

Senininen dalga geçtim

Sevdiğim başka benim

* * *

Çaya endim çeşmeli

Çaydan nasıl geçmeli

Yaylaya göl gazdırdım

Hafızlar su içmeli

* * *

A tavşanlar tavşanlar

Yine oldu akşamlar

Yare selam götürün

Şu tepeden aşanlar

* * *

Öteden gelen ağadır

Atın yönü dağadır

Ne kasılıyorsun ağa

Bu maniler sanadır

* * *

Tepeden aşan gelin

Al – yeşil kuşan gelin

Kocan çirkin, sen gözel

Şart et de boşan gelin

* * *

Derenin derincesi

Akan suyun serincesi

Dün gece nerdeydin

Günlümün eğlencesi

* * *

Dere gelü, düz gider

Bir edalı gız gider

O gız yolun şaşırmış

İnşallah bize gider

* * *

Dere geliyor dere

Gumunu sere sere

Al dere götür beni

Yarin olduğu yere

* * *

Mani (Gelin Kaynana Atışması) [124]

Gayınnam inek gibi

Görümcem sinek gibi

Oğlunu da sorarsan

Ebrüşüm ipik gibi

* * *

Seni saçaklı gelin

Eli bıçıklı gelin

Sende mi adam oldun

Baston bacaklı gelin

* * *

Kaynanayı n’apmalı

Kaynar kazana atmalı

Yandım gelin dedükçe

Altına odun atmalı

* * *

Kayınnam dibek gibi

Görüncem sübek gibi

Damat Beyi sorarsan

Vitrinde bebek gibi

* * *

Tarlaların anazı

Kaynananın donuzu

Kaynananın gözüne

Gitsin manda buynuzu

* * *

Sergene tabak koydum

İçine kepek koydum

Ben bu gelinin adını

Zencirli köpek koydum

* * *

Sergene fincan koydum

İçine mercan koydum

Kayınnamın adını

Kuyruksuz sıçan koydum

* * *

Seni gidi emür gelin

Perceresi demür gelin

Oğlanı ben doğurdum

Sen orada kemkür gelin

* * *

Al sana nispet kaynana

Hor bakıyon sen bana

Akşam oğlun gelince

Sen kapı dışarı kaynana

* * *

Camilerin kilimi

Dut kaynana dilini

Akşam oğlun gelince

Kırar kambur belini

* * *

Mani [125]

Bir dalda iki elma

Birini al birini alma

Yazıcı gadir mevlam

Canımı al, eşimi alma

* * *

Elma dalda, dal yerde

Bülbül ötmez her yerde

Benim sevdühüm oğlan

Çavuş oluş askerde

* * *

Elma dalda sallanır

Yere düşer ballanır

Bir oğlan vezir olsada

Yine gıza yalvarır

* * *

Al alma, gızıl alma

Sapında üzül alma

Yarim ötden gelüken

Yoluna dizil alma

* * *

Al almanın eşini

Çal yazmanın peşini

Yaradan gadir mevlam

Gönder benim eşimi

* * *

Bir dalda iki kiraz

Biri al biri beyaz

Yazıcı gadir mevlam

Seveni sevene yaz

* * *

Mani [126]

Kayaların kanısı

Oğlan yarın hangısı

Öte başta evleri

Al işlikli kendisi

* * *

Kayalar katar oldu

Ayrılık yeter oldu

Ela gözlü nazlı yar

Burnuma tüter oldu

* * *

Derdim var dağlar gibi

Deyemem eller gibi

Benim günlüm ne veran

Bozulmuş bağlar gibi

* * *

Dert bende hüdüklendi

Ben çektim o yüklendi

Derdim meşe kömürü

Çektikçe körüklendi

* * *

Meşe meşeye benzer

Meşe gamişe benzer

Bizim köyün gızları

Çakır Ayşe’ye benzer

* * *

Mani [127]

Sokaklardan atlayarak yürüme

Ak üstüne siyah cember bürüme

Orta mahallenin benli dilberi

Ak üstüne silap örter cemberi

* * *

Mani

Dağlar dağladı beni

Gören ağladı beni

Ayırdı zalim felek

Derde bağladı beni

* * *

Dağlar dağımdır benim

Gam ortağımdır benim

Gitti yarim gelmedi

Dertli çağımdır benim

* * *

Dağların ardındayın

Babamın yurdundayın

Eller gülüp oynuyor

Ben senin derdindeyin [128]

* * *

Şu dağın ardı meşe

Gün vurmuş gölge düşe

Senin yarin gül ise

Benim yarim menevşe [129]

* * *

En guyunun dibine

Bak suyun rengine

Ölenedek yanarım

Düşemezsem dengime [130]

* * *

Maniye maraz derler

Güzele beyaz derler

Kime derdimi yansam

O dert sana az derler [131]

* * *

4. Şiirler

Şiirler insanların duygu ve düşüncelerinin daha çok kafiyeli bir şekilde yazıya geçirilmiş şeklidir. Kimi insanlar doğa,kimi insanlar bağa, kimileri taşa taşa, kimileri havada uçan kuşa şiir yazar. Şiirlerde vatan sevgisi, toprak sevgisi, insan sevgisi, havyan sevgisi , ağaç sevgisi, sevgili sevgisi görülür. Bazı şiirlerin kaynağı ilahi aşk, yani Allah sevgisi olarak ortaya çıkar. Sizin için bir turna, bazen bir bülbül, bazı durumlarda gül, menekşe, bazen de bir ağaç ilham kaynağı olabilir. İşte bu duygularınızı yazdığınız şiirlerde otaya koyarsınız. Duygularınızı dile getirdiğiniz şiirler kendi bölgeniz, kendi köyünüz, çocukluğunu geçirdiğiniz yerlerle ilgiliyse daha da heyecan duyarsınız. Çünkü dağında, bağında , çayırında hep izleriniz vardır. Çoğu zaman olarak öküz gütmüş, uçurtma uçurtmuş, çiğdem sökmüş, menekşe ve sümbül toplamışsınızdır. O, doğup büyüdüğünüz, çocukluğunu yaşadığınız yerler zihninize kazınmıştır. Siz gurbette yaşayabilirsiniz hayat standartlarınız yüksek olabilir. “ Bülbülü altın kafese koymuşlar, illada vatan demiş”misali özleminiz bitmez.

Burada şiirlerle Akçakese’yi gezecek, onunla üzülecek, onu sevecek, onu zihninizde canlandıracak, onu tekrar yaşayacaksınız. İşte burada seçilen şiirler büyük ölçüde Akçakese merkezlidir. Hatta bazı şiirlerin başında da açıklamalar göreceksiniz

Şimdi bu açıklamalardan sonra sizleri şiirlerle baş başa bırakıyorum. Ancak köyün neresinden başlaşak diye düşünüyorum. Gelin köyün aşağıdan görünen en yüksek yerine çıkalım. Hep beraber “ Dede Çamı” nı ziyaret edelim.

Dede Çamı

“ Dede Çamı”adı verilen ardıç ağacı köyün görünen en yüksek noktasında yaylanın biraz altında bulunmaktadır. Bu ağacın yaşı kesin olarak bilinememektedir.ancak tarihlendirme yöntemlerinden “ dendrokronolji” ile yaşının belirlenebilmesi mümkündür. Ağıcın dışından özüne doğru alınacak bir kesitte yaş halkalarının sayımı ile halka sayısı, dolayısıyla ağacın yaşı öğrenilebilir. Bir tahmin yürütmek gerekirse, bölgenin Paşaçık yurdu adını aldığı , yani Türkleştiği döneme kadar tarihinin gittiğini, aşağı-yukarı 800-1000 yıllık bir geçmişinin olduğunu bir ölçüde söyleyebiliriz.

Bu ulu ağacın yaşı ne olursa olsun, heybetli görüntüsü insanı etkiler. O, sevilir, o korunur, onun ilelebet yerinde kalması düşünülür. Köye yanaşırken onu görürsünüz, her yerden onu görebilirsiniz. Onda ardıç ağaçlarının dayanıklığını fark edersiniz. Şimdi bu kısa açıklamadan sonra ona selam verelim ve onunla dertleşelim:

Dede Çamı [132]

Buradan kimler geldi geçti

Her fani gibi ecel şerbetini içti

Birileri de ona kefen biçti

Sen şahit oldun Dede Çamı

* * *

Atalarımızın ataları buradaydı

Onların da gençlikleri vardı

Bazen bu yurt onlara dardı

Bunları hep bilirsin Dede Çamı

* * *

Kimler buralara bastı

Geldi sana bez astı

Koştu taşların üzerinden aştı

Hepsini sen gördün Dede Çamı

* * *

Bu topraklar kimseye kalmadı

Hiç kimse zengin olmadı

Gece uyumadı gündüz oturmadı

Onları da izledin Dede Çamı

* * *

Ben de seni gördüm

Gözümde yüce mertebeye erdin

Yok mu senin hiçbir derdin

Söyle bana Dede Çamı

* * *

Bırakalım derdi gamı

Ziyaret ettikçe sılamı

Uğrayamazsam sana selamı

Yollayacağım Dede Çamı

* * *

Kara kışları nasıl geçirdin

Bugüne kendini nasıl getirdin

Sağlığını sen de mi yitirdin

Çekinme söyle Dede Çamı

* * *

Sırtını vermişsin yüce dağa

Çok hoş önündeki manzara

Şu soluduğun hava

Ömrüne ömür katacak Dede Çamı

* * *

Sen kendine iyi bak

Günlerin olsun hep ak

Rabbim bize verirse sağlam ayak

Yine geliriz Dede Çamı

* * *

Kuşlar uçsun üzerinden

Kurtlar faydalansın gölgenden

Hiçbir varlık uzak kalmasın sevginden

Sana güveniyorum Dede Çamı

* * *

Etrafında kekikler koksun

Arılar uğursuzu soksun

Kuşlar neşeyle uçsun

Onları sen de izle Dede Çamı

* * *

Allaha ısmarladık geleceğim yeniye

Biraz daha büyü seneye

İyilikler kalsın geriye

Allah bizlere sağlık versin Dede Çamı

* * *

Kışın bizim buralar pek soğuk

Senin için yok hiçbir kovuk

Belki de için oyuk

Kara kışlara nasıl nasıl dayanaçaksın Dede Çamı

* * *

Sen çok kışlar geçirdin

Günleri tükettin zamanı bitirdin

Doğum tarihini, gününü yitirdin

Yaşlansan da eskimezsin Dede Çamı

* * *

Maaşallah deyim nazarım değmesin

Hiç kimse dalını kolunu eğmesin

Hiçbir varlık üzerinde gezmesin

Hep gördüğüm gibi kal Dede Çamı

* * *

İlhami artık ayrılma zamanı

Arar oldum zaman içinde zamanı

Hiçbir şeye takma kafanı

İlelebet yerinde kal Dede Çamı

* * *

Coğrafya, insan, hayvan hep değişsin

İsteyen istediğiyle bilişsin

Yeni yeni ağaçlar yetişsin

Sen hoş kal, hoşça kal Dede Çamı

* * *

Bizim Eller

İnsanın en iyi doğup büyüdüğü coğrafyayı bilir. Çünkü hayatının önemli bir kısmı orada geçmiştir. Nerede neyin iyi yetişeceğini de bilir. Tarlaya, bağa, bahçeye gider. Çeşitli meyve, sebzeler bulur. Şimdi de köyün arazisini bir dolayalım. Birlikte dolaşamadığımız yerleri de bir daha çıktığımızda dolaşırız.

Bizim Eller [133]

Haydin dostlar gezelim bizim elleri

Güzel kokuyor menekşe, sümbülleri

Ara ara esen serin yelleri

Sağlığa, yaşamaya uygun evleri

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Haydin dostlar yaylaya gidelim

Dede Çamı’na selam verip geçelim

Yayla sularından soğuk su içelim

Erenlerde dua edelim

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Haydin dostlar sazağa

Hareket edelim oradan uzağa

Uğrayalım kavalcuğa

Dağ tarlalarda üzüm yiyelim

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Haydin dostlar çayırlara

Mevlam yetirsin hayırlara

Çıkalım yamaca , bayırlara

Uzanın elma, armut ayvalara

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Kavun karpuzlar olmuş

Tatları kemalini bulmuş

Kazangürleri, İsmayılköyleri dolmuş

Birer de biz alalım taşa vuralım

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Yazılar ekinle dolmuş

Allah çokça vermiş

Teknoloji gelişmiş

Orak, tırpan kaybolmuş

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Çeltik tarlaları, bedesten olmuş

Domates, biber, salatalıkla dolmuş

Hepsi eski tadında kıvamını bulmuş

Alın yiyin bunların hepsi hormonsuzmuş

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Biraz daha serüven yaşayacaksınız

Meyvebükü, Güzele karaduta gidelim

Birlikte karadut yiyelim

Koyup gidenlere rahmet dileyelim

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Lezzetli olur Kirmir’in balığı

Bulamazsınız her zaman bulanığı

Yanınıza alınız sertmeyi-ağı

Severiz suya dalıp balık tutmayı

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Tutarsınız yeterince balık

Pişirince üzerine sıkarsınız koruk

Yerken etrafında olmalı çokluk

Söylemedi demeyin, yedikçe artar susuzluk

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Havası, suyu zaten güzel

Rabbim Oylu’nun suyunu yaratmış özel

Hep dolaşsanız el el

Böyle su bulamazsınız her şeyden evvel

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Çok mu met ettim ne

Anlattım çok şeyler böyle

Herkesin memleketi kendine

Bana görünür öyle

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Unutmadım çok yer aklımda

Çok güzellikler görüyorum baktığımda

Belki anlatırım bir daha

Ne güzel bizim eller

Ne güzel Akçakesem

* * *

Akçakesem [134]

Bir ilkbahar günü sende gözümü dünyaya açmışım

Çocukluğumda dağında bayırında koşmuşum

Çayırında çiğdem, sümbül, menekşe toplamışım

Benim her şeyim Akçakesem

* * *

Okumayı, yazmayı sende öğrenmişim

Çayında balık tutmuşum

Otlaklarında hayvan otlatmışım

Benim güzel Akçakesem

* * *

Her bayram sabahı aşağı camiye gitmişim

Dışarıda büyüklerin elini öpmüşüm

Büyük bir huzur bulmuşum

Benim toprağım Akçakesem

* * * *

Senden ayrılalı çok zaman oldu

Seni andıkça gözlerime yaş doldu

Bilemiyorum büyük şehirde bana n’oldu

Seni unutamıyorum Akçakesem

* * *

Cennet senin ya altında ya üstünde derler

Şartları uyanlar sana daha çok gelirler

Beni haksız yere suçlamasın beyler

Seni çok seviyorum Akçakesem

* * *

Akçakese Der [135]

Gurbete gitsem de

Uzun yıllar geçse de

Zihnimden birçok şeyler gitse de

Kalbim Akçakese der

* * *

Yaşım yetmiş olsa da

Birkaç yıl ömrüm kalsa da

Benzim sararıp solsa da

Dilim Akçakese der

* * *

Son sözüm Lailaheillallah olsa da

Muhammedun Resulullah’la son bulsa da

Naaşım musalla taşına konsa da

Ruhsuz bedenim Akçakese der

* * *

Kabire yerleştirseler de

Üzerimde otlar bitse de

Yılan çıyan yese bitirse de

Kemiklerim Akçakese der

* * *

Arkada bıraktığım neslim

Onlardır benim güvencim

Kaldığım yerden alır götürür

Akçakese, Akçakese der.

* * *

Mabedim ve Ulu Mabedim

Akçakese köyüne yanaşırken uzaktan baktığınızda iki minare görürsünüz. Bu minarelerden birisi yukarı mahallenin camisinin minaresi, diğeri ise aşağı mahallenin camisinin minaresidir. Köyde iki cami vardır. Her ikisi de Allah’ın evi olup, köylü tarafından yaptırılmıştır. Camiler bölümünde de açıkladığım üzere yukarı mahalledeki cami tarihi itibariyle çok yeni, aşağı mahalledeki cami bir çok değişikliğe uğramakla birlikte bölgenin Türkleşip, İslamlaşmasına kadar tarihi gitmektedir. Köyde doğup büyüyen herkes bu camilere girmiş ibadet etmiş huzur bulmuş doğrudan Allah’ dua etmiştir.

Allahla kul arasında hiçbir vasıta yoktur.İşte Akçakese’de ibadet edenlerde doğrudan kendilerinin yaratıcısı olan Allaha yönelerek ibadet etmektedirler. Tabi birbirini tanıyan insanların birlikte ibadet edip, Allaha olan borçlarını ödemleri ve dua etmeleri insanı rahatlatır. Bu iki şiirde de bu duyguları göreceksiniz. Çocukluğunuzu ve hatta bazılarınız gençliğinizi hatırlayacaksınız. Namaz kılmayı öğrendiğiniz günlere döneceksiniz. Bu açıklamadan sonra gelin mabetlere de bir uğrayalım, bakalım, görelim.

Mabedimde[136]

Birlikte namaz kılması

Büyük küçük safa durması

Gönlün rahat bulması

Mabedimde varlık ne güzel

* * *

Her Cuma dolup taşıyor

Saflar son cemaat yerine ulaşıyor

Çocuklar bile buraya koşuyor

Mabedimde çokluk ne güzel

* * *

Huşu içinde kılınır teravih namazı

Allah’a ulaşır kulların niyazı

Farkedilmez soğuğu, ayazı

Mabedimde teravih ne güzel

* * *

Bayramda erkenden dolar

Er gelenler ön safa konar

Sonradan gelenlere kalır arka-kenar

Mabedim de bayram namazı ne güzel

* * *

Camide zengin fakir yan yana

Büyük küçük yan yana

Vermişler omuz omuza

Mabedimde namaz ne güzel

* * *

Ulu Mabedim[137]

Ey ulu mabedim, Akçakese var oldukça

Halis müslüman Türkler sende namaz kılacak

Tek bir mümin burada kalsa bile

Kıbleye yönelerek secdeye varacak, huzur bulacak

* * *

Ey ulu mabedim sen var oldukça

Herkes sana gelecek için dolacak

Halis müslüman Türkler saf saf olacak

Huşu içinde beş vakit namaz kılacak

* * *

Ey ulu mabedim dokuzdan doksana müşterin olacak

Herkes senin kırığını, çıkığını yapacak

Güçleri yettiğinde sana bakacak

Seni bugünden geleceğe taşıyacak

* * *

Ey ulu mabedim köye gelenler seni görecek

Bundan dolayı yüzleri gülecek

Küçük büyük herkes ibadet edecek

Senin varlığın gönüllere rahatlık verecek

* * *

Analarımız

Burada “ ana” tabirini kullanıyorum. Yaptığım her iş, yazdığım her yazıda ne varsa, düşünülerek konulmuştur. Burada bölge ağzını ön plana çıkarıyorum. İsteyenler “ anne” desinler. Bu açıklamadan sonra asıl konuya dönelim. Akçakese’de az da olsa yaşamış olanlar işlerin ne kadar zor olduğunu bilirler. Taşlık araziden mahsul elde etmek kolay değildir. Kadınıyla erkeğiyle ve hatta çocuğuyla herkes çalışır. Burada en çok iş analara düşer. Ev işi onlarındır,kır işi onlarındır. Daha da önemlisi bebek büyütmek de onlara düşer. Bebek büyütmek çok zordur. Evde, tarlada, bağda , bahçede bebek hep anasının yanındadır. Ana bir işine bir bebeğine koşar. Bebeğini büyütür ama, varın nasıl bebek büyüttüğünü ona sorun. Onun için hiçbir evlat anasının hakkını hiçbir şeyle ödeyemez. Gelin analarımızı da bir şiirle analım, fakat onları hiçbir zaman unutmayalım.

Anam[138]

Uyuttun, büyüttün beni

Kalbten severim seni

Hakkını helal et emi

Benim herşeyim ANAM

* * *

Tarlada, bağda çalıştın

Çalışmak için yarıştın

Aynı anda benimle uğraştın

İyilik meleğin ANAM

* * *

Hakkını ödeyemem senin

Bundan olmalısın emin

Etmeme gerek kalmasın yemin

Analar anası ANAM

* * *

Bana dua eder misin

Yine oğul der misin

Diyar-ı gurbette özler misin

Nur yüzlü garip ANAM

* * *

Beyler

“ Beyler” adını taşıyan bu şiirde köyde eski yaşantıyla günümüz yaşantısına dikkat çekilmektedir. Gerçekten insanımızın haline şükretmesi lazım. Bütün teknolojik imkanlardan hemşehrilerimiz köyde yararlanabilmektedir. İnşallah daha da fazla imkanlar doğar. Büyük cetlerimiz hiç telefon görmeden öldüler. Cep telefonları yoktu. Bilgisayarı hiç bilmiyorlardı. Köye elektrik gelmemişti. Evlere su tesisatları döşenmemiş, su verilmemişti. Simdi ise insan yararına birçok imkanlar sunuldu. İşte bunun kıymetini bilmek gerek.

Beyler [139]

Var olsun bayrağın gölgesi

Hür kalsın Türk ülkesi

Anadolu’nun kalbinde köyü, bölgesi

Bu size armağan, şükredin beyler

* * *
Dedelerimiz harplerde çarpıştı

Cepheden cepheye yarıştı

Bu topraklara kanları karıştı

Atalarınızla mutluluk duyun beyler

* * *

Atalarımızın derdi çoktu

Harcayacak para pul yoktu

Onlar yarı aç, yarı toktu

Bunu böyle bilin beyler

* * *
Onlar Allaha şükrederlerdi

Ancak bulduklarını yerlerdi

Varlığı yokluğu bilirlerdi

Varlığın kıymetini bilin beyler

* * *

Çoğu köy dışına bakmamıştı

Çalışmaktan bıkmamıştı

İçlerinde zengin olan çıkmamıştı

Gücünüzün farkına varın beyler

* * *
Hastalıklar kıran, saplıcan

Almıştı çok can

Azdı rahat uyuyan

Sağlığınıza sevinin beyler

* * *

Para yoktu, ilaç yoktu

Derman yok, dert çoktu

Dip bıcak boştu

Bolluğunuzu bilin beyler

* * *

Köyümüz dolup taştı

Hemşehrilerimiz dışa aştı

Öz kültürünü hep yaşattı

Soyunuzla gurur duyun beyler

* * *

Küçükler büyüdü, yaşlandı

Yaşlananlar köye toplandı

Söz sohbet tatlandı

Halinize şükredin beyler

* * *
Yazları köy hareketlendi

Kazancınız bereketlendi

Herkes birbirine kenetlendi

Dostluğunuzla var olun beyler

* * *

Yollar birbirine bağlandı

Her türlü imkan sağlandı

Evler telefonlandı

Lüksünüz ile yaşayın beyler

* * *
Evlerde sıcak-soğuk su

İşte rahatlık bu

Artık kalmadı pınar,kuyu

Böyle temiz yaşayın beyler

* * *

Bırakın gereksiz dedikoduyu

Herkesin iyi olsun huyu

Soluyun temiz havayı için suyu

Allaha şükredin beyler

* * *

Ben de gelirim bir gün

Hep gurbette geçti ömrüm

Unutmam, orada gönlüm

Siz yaşa durun beyler

* * *

Adsız Kahramanlar

Sürekli savaşların olduğu ve vatan savunmasında onbinlerce gencin şehit düştüğü dönemleri düşünün. Yemen, Kafkas, Çanakkale, Sakarya vb cepheleri hatırlayın. Acaba bu vatan topraklarını savunanlar kimlerdi, sizin hiç mi büyük cetleriniz yoktu? Tam aksine onlar bizim büyük cetlerimizdi. Köyde yaşayanların büyük çoğunluğunun dedelerinin babaları ya da büyük babaları hep cephelerde şehit olmuşlardır. Onların dul ve yetimleri kalmıştır. Anaları çocuklarını büyütmek için çok zorlanmışlardır. Savaştan sağ olarak dönenler ise “ gazi” unvanını almışlardır. Hatta kendilerine devletimiz tarafından “ İstiklal Madalyası” verilmiş, onu gururla göğüslerinde taşımışlar, hatta maaşa da bağlanmışlardır.

Bu şiir köyden gidip cephede kalmış, yeri ve mezarı belli olmayan büyük cetlerimizden hareketle kanlarıyla vatan toprağını sulayan şehitlerimiz için yazılmıştır. Kanlarıyla vatan toprağını sulayan diyorum, yalnız Çanakkale’de şehit olan Türklerin sayısı 300.000 olduğu düşünülürse , her insanda 5 litre kandan 1.500.000 litre kan eder. Bu kan on tonluk tankerlere doldurulursa 150 tanker kan olur.günümüzde eline toplu iğne batsa , bir damla kan çıktığında elini ağzına götürerek acısı yüzünde hissedilenler , vatan için ecdadının dökülen kanını unutmamalı, büyük cetleriyle gurur duymalıdırlar.

Adsız Kahramanlara[140]

Kafkaslarda, Balkanlarda Yemen’de kaldı izleri

Sevip sayanlarının yolda kaldı gözleri

Aylar oldu, yıllar geçti, unutulmadı sözleri

Onların vatan uğruna kara toprağa değdi yüzleri

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Çanakkale, İnönü, Sakarya’da doldu savaş alanı

Gidenlerin çoğu şehit oldu azdı kalanı

Aktı TÜRK’ümün, atamın temiz kanı

Onlar verdiler vatan uğruna karşılıksız canı

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Askere gittiler, bir daha gelmediler

Ana, baba, eş ve çocuklarını bir daha görmediler

Hemen hemen hiçbiri geri dönmediler

Onlar vatan uğuruna şehadet şerbetini içtiler

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Bayrağın dalgalanması, hürriyet onların eseri

Onalara dua edelim kaldıralım elleri

Bu tohrak, bu varlık onların emaneti

Bıraktılar bize bu esenliği selamati

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Orta Asya’dan çıkıp, Anadolu’ya geldiler

Yurtlarına ulaşmak için çok yerlerden geçtiler

Düşmanlarla savaşıp yurtlarına yerleştiler

Onlar kanlarını döktü, canlarını verdiler

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Dandanakan’da , Malazgirt’te savaştılar

Bir cehpeyi bırakıp, diğerine yarıştılar

AllahAllah deyip düşmanın içine karıştılar

Onlar kahramandılar, düşmanı dağııttılar

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Niğbolu, Çaldıran, Mercidabık, Ridaniye

Biliyor musun düşmanlarla savaştılar niye ?

Anadolu ebedi Türk yurdu kalsın diye

Gittiler hep uzaklara, uzaktan da öteye

Toprakları böyle vatan ettiler

İnşallah muratlarına erip cennete gittiler

* * *

Öbür Dünya

Ölüm bahsinde de üzerinde durduğumuz üzere ,” her canlı mutlaka öleçiktir.” Dolayısıyla ölüm gerçeği vardır. Dünyalık olarak çalışmalı, ancak ölüm de unutulmamalıdır. Örnek mi istersiniz büyük cetlerimiz nerede? Mezarlıkların her biri çoğu yerleşim biriminden fazla nüfusa sahip. Demek ki ölmüş olanlar yaşayanlardan çok fazla. Öyleyse bu dünyaya imtihan için geldik, bir gün öleceğiz. Zeten “ Dünya bir handır, konan göçer” diye boşuna söylememişler. Demek ki bir ölçüde dünya yalan. Bunu bilelim. İnsanın ölünce götürüleceği yer de kabristandır. Oraya gideceğimizi de bilelim.

Köy kabristanı için ise “ Çamlıbel” adını kullandım. Gördüm ki çamlar mezarlıkta büyüyor, epey güzel olmuş. Siz ne dersiniz deyin, şiirde “ Çamlıbel” den murat Akçakese köyü kabristanıdır. Köyün arazileri dolaşılır, camileri gezilir, köyün yaşayanı ve cephede kalanı hatırlanır da mezarlığına uğranılmaz mı gelin “ Dünya Yalan” la biraz kalbimizi yumuşatalım. Ondan sonra da Akçakese köyü Mezarlığı (Çamlıbel) na uğrayalım, bütün geçmişlerimize fatiha gönderelim ve orada neler varmış birlikte görelim. Korkmayalım. Bizler de oraya gitmeyecek miyiz!...

Dünya Yalan [141]

Kimi ağlar, kimi güler

Kimi yaya, kimi lüks otaya biner

Kimi ayrılır, kimi sever

Yalan kardeşim bu dünya yalan

* * *

Kimi kaybeder, kimi başarır

Kimi tasalı, kiminin sevinçten gözü yaşarır

Kimi gariban, kimi milyarları aşırır

Yalan kardeşim bu dünya yalan

* * *

Kimi aç, kimi tok gezer

Kemi ezilir, kimi ezer

Kimi dalmış, kimi ölümü sezer

Yalan kardeşim bu dünya yalan

* * *

Kimi burada, kimi gurbette çalışır

Kimi gündüz, kimi gece yarışır

Kimi küser, kimi barışır

Yalan kardeşim bu dünya yalan

* * *

Ozanım, köylüm söyleme galan

Elbet olur sözünden hisse alan

Yarıda kalır kurulan plan

Yalan kardeşyim bu dünya yalan

* * *

İlhami’m son sözün söyler

Dünya’ya konmasın beyler

Sana da hatun, er kişi nişetine derler

Yalan kardeşyim bu dünya yalan

* * *

Çamlıbel[142]

Kimler geldi geçti

Ecel şerbetini içti

Biriliri ona kefen biçti

Sen şahitsin Çamlıbel

* * *

Düzlüğün doldu taştı

Vadesi gelen sana koştu

Çocukluğumda çok yerin boştu

Yaşım ilerlemiş ve Çamlıbel

* * *

Görüntün ibret levhası

Hepsinin kıbleye dönmüş başı

Başlarında var birer taşı

Planın hep aynı Çamlıbel

* * *

Malı mülkü çok olanlar

Yanlarnıda garibanlar

Safsaf olmuş duruyorlar

Birbirlerinden farkları yok Çamlıbel

* * *

İki metre uzunluğunda alan

Daha büyüğü yok galan

Hepsi aynı falan filan

Kimseye torpilin yok Çamlıbel

* * *

Yeni alanın biraz özel

Çamlar orada çok güzel

Gölgesi var herşeyden evvel

Orası da dolacak Çamlıbel

* * *

Sırası gelen gidiyor

İki metrelik yir tutuyor

Dolu gitmişse yaşıyor

Tek sermaya Çamlıbel

* * *

Ömür bir gün bitiyor

Ardından nefes gidiyor

Ruhsuz beden sana geliyor

Son durak sensin Çamlıbel

* * *

İlhami’ye de bir çam gölgesi

Ama elinde yok belgesi

Konu komşunun var bilgisi

Çok yaşayan doksanı geçmiyor Çamlıbel

* * *

Allah iman ile göçmeyi

Temiz gelip geçmeyi

Hayırlısıyla gitmeyi

Herkese nasip etsin Çamlıbel

* * *

Orhun

Dikkat edildiğinde şiirlerin bölgemizle, insanımızla ilgili olduğu görülür. Burada bir istisna olmak üzere, Orhun şiirini görürsünüz. Hemşehrilerimiz’den Çanakkale’ye gidip şehitliği gezenler olmuştur. İstanbul’da Sultan Ahmet, Edirne’de Selimiye, Bursa’da Ulu Cami, Konya’da Mevlana, Ankara’da Hacı Bayram Veli, Erzurum’da Abdurrahman Gazi’yi vb ziyaret edenler olmuştur. Almanya, Hollanda, Fransa, Amerika, Rusya vb yerler bir şekilde bulunmuşlardır. Hatta hac görevi için Mekke’yi ziyaret edenler olmuşlardır. Ancak Moğolistan’a gidip, herhalde Orhun bölgesini ve Orhun ırmağını gören olmamıştır. İşte Orhun vadisinde kazılarda bulundum, kazı başkanlığı yaptım. Bilge Kağan ve Köl Tigin külliyeleri ve çevresinde araştırmalar yaptım. Eski Türk yurdunu yalnız duyduklarımla ve okuduklarımla değil, bizzat gördüklerimle de değerlendirmeye başladım. Orhun nehrinden su içtim. Defalarca üzerinden geçtim. Dört yıl arka arkaya gittim. Bilgime bilgi kattım. Şimdi gelin Orhun nehri ve çevresini birlikte gezelim.

Orhun[143]

Nasip oldu geldim ocağına

Beni de aldın ana gibi kucağına

Artık şırıltın geliyor kulağıma

Seni gördüm mutlu oldum Orhun

* * *

Etrafında kuzular meleşir

İçine atlar girer serinleşir

Yanı başında turnalar bekleşir

Sen bir değersin Orhun

* * *

Rüzgâr eser serin serin

Söyletmeyin yaram çok derin

Seni sürekli düşleyenlerin

Selamı var Orhun

* * *

Seni yıllarca düşleyip göremeyenler oldu

Hak vaki olup toprak oldu

Onların selamı da bana farz oldu

Selamları üzerimde kalmasın al Orhun

* * *

Dirilerin de selamları var

Dünya hem çok geniş hem de çok dar

Kollarını uzat müşvik bir ana gibi sar

Gündüzümde düş gecemde rüyasın Orhun

* * *

Senin tatlı hatıraların kalbimde

Taht kurmuşsun gönlümde

Bir defa görmek isterdim ömrümde

Bu üçüncü yılım bilesin Orhun

* * *

Sen beni incitmedin ben de seni

Sen de kendimi buldum kendimde seni

Dostluğumuz böyle kalsın hep emi

Nazlı nazlı sonsuza kadar ak Orhun

* * *

Yarab ak olmasın kara

Büyüksün sokma bizleri dara

Selam olsun ana vatana

Sen de şahit ol Orhun

* * *

Kekik kokuları burnuma hoş gelir

Vatanımızı sevdiğimizi herkes iyi bilir

Atalar Orhun’da ses verir

Bunu sben de iyi bilirsin Orhun

* * *

Bilge Kağan, köl Tigin atam

Geçmişte çoktu burularda at oynatan

Burası eski Türk yurdu öz vatan

Sen buna şahit oldun Orhun

* * *

Rabbim isterse karayı ak kılar

Sözümüze dost sevinir düşman yılar

Geçse de binlerce yıllar

Senin değerin ortada Orhun

* * *

Turnalara izin ver bizim ellere de uçsunlar

Varsınlar anadan babadan haber sorsunlar

Yari ve çocukları unutmasınlar

Turnaların mutluluğunu bilirsin Orhun

* * *

Bürgütler[144] iuçuşur semalarında

Börüler olmalı yanı başında

Suyundan için at kaç yaşında

Konuşmasak da birbirimizi anlarız Orhun

* * *

Göğün mavisi yerin yeşili burada

Bulutlar çıkıyor orada

Yağmur yağabilir tam sırada

Suyuna su katacak Orhun

* * *

Sen bir kutsaldın

Koskoca bozkırı suladın

Yolunu çizip mecranı aradın

Sen bir istiklalsin Orhun

* * *

Suyunu Amazon kadar çok bilirdim

Seni Nil’le eş görürdüm

Sen manevi dünyamda büyüksün

Bunu böyle bil Orhun

* * *

Turnaları görünce dayanamıyorum

Düşünceye dalıp uyanamıyorum

Turnadan, esen yelden yara selam yolluyorum

Sen de tembihle unutmasınlar Orhun

* * *

Artık dönme zamanı yanaşıyor

Tatlı hatıraların hep kalbimde yaşıyor

Bu fani birçok yükü omzunda taşıyor

İsimsiz kahramanları hep bilirsin Orhun

* * *

Gitmeliyim vatanıma

Can kavuşmalı canınına

Oğlum ve kızım gelir iki yanıma

Beni anla be Orhun

* * *

Yeniye gelmezsem kızma

Arkamdan ağıtlar yazma

Düzen verdim kalemime sazıma

Seni artık görmeden de anlatırım Orhun

* * *

Türkiye’den sana selam yollayacağım

Seninle oldum seninle yaşayacağım

Seni geçmişten geleceğe taşıyaçağım

Turnalardan haber bekle Orhun

* * *

Atlara iyi bak suyundan içsinler

Etrafında kekikler bitsinler

Börüler üzerinden geçsinler

Benim hatırım için Orhun

* * *

Bürgütler üzerinden uçsunlar

Heybetleriyle kanat çırpsınlar

Nasiplerini onlar da kapsınlar

Ses çıkarma Orhun

* * *

Kekikleri sula unutma

Daha güzel koksunlar

Kuşlar çıvıldaşıp ötsünler

Kire, pisliğe, atığa bulaşma Orhun

* * *

Allaha ısmarladık emanteni bende

Unutma benimki de sen de

Dost ayrıldık send e ben de

Dost İlhami vardı de Orhun

Bayramlar ve Bayramlaşma

Bayramlar sevgi ve kardeşliğin üst seviyeye çıktığı özel günlerdir. Çeşitli yemek ve tatlılar bayramlar için hazırlanır. Gerilik tabir edilen yeni ve temiz elbiseler bayramlarda giyilir. Çocuklar ve yaşlılar daha çok bayramlarda sevindirilir. Herkes birbiriyle bayramlaşır. Gelin köye bir bayrama katılalım. Bayramı daha çok yaşamış ve bayramla ilgili gelenekleri iyi bilen bir büyüğümüz herkesi bayramlaştırsın ve bayramlarını kutlasın.

Bayram [145]

Ankara-Güdül-Akçakese

Selam olsun herkese

Bayramımıza herkes gelsin

Dostlar bayramınız kutlu olsun

* * *

AGA Derneği-Cami Derneği

Var mı bunun başka örneği

Allah nasip etsin nice bayram görmeyi

Dernekler bayramınız kutlu olsun

* * *

Ak akçedir Derneklerin ilik kuruluşu

Abilerimizin durmadan yoruluşu

Derneklerin kardeş gibi sarılışı

Dernekler bayramınız kutlu olsun

* * *

Şükür olsun şu güzel güne

Yine bekliyoruz gelecek sene

Çok konuştum darılmayın bana

Darılmayanlar bayramınız kutlu olsun

Gençler derneğimize sarılsın

İsterseniz bana darılın

Koşun oynayıh yorulun

Gençler bayramınız kutlu olsun

* * *

Köyün adına derim, hoşgeldiniz

Ne güzel eğlendiniz, güldünüz

Derneğimizi, köyümüzü bildiniz

Bilenler bayramınız kutlu olsun

* * *

Ramazan Bayramı’nı Ankara’dan

Kurban Bayramı’nı Sazak’tan

AGA’lılar gelmiş uzaktan

AGA’lılar bayramınız kutlu olsun

* * *

Dedemiz, babamız çok gün gördü

Kağnılar çekip, düvenler sürdü

Seksen, doksan yaşa girdi bugünü gördü

Bugüne görenler bayramınız kutul olsun

* * *

Öküzümüz moturdu, taksimiz katır

O günde sayılırdı hal ve hatır

Paramız altın idi, sözümüz hatır

Öküz koşan ,çarık giyen bayramınız kutlu olsun

* * *

Bağımızın güzel üzümü

Yaylamızın yeşil düzümü

Bakmayın kusura, bilmiyorum sözümü

Dinleyenler bayramınız kutlu olsun

* * *

Çayımız Kirmir balıklar yüzer

Arazimiz taşlı havamız güzel

Bu topluluğa değmesin nazar

Kardeşler bayramınız kutlu olsun

* * *

Ne güzeldir dağlarımız

Üzüm yüklü bağlarımız

Selam olsun sağlarımız

Sağlar bayramınız kutlu olsun

* * *

Ankara’dan çıktınız yola

Köyümüze geldiniz verdiniz mola

Kardeşler bayramınız mübarek olsun

Köyümüze gelenler bayramınız kutlu olsun

* * *

Karşıda görünür Dede Çamı

Samı gölü yaylası onun yanı

Hiç gitmiyor Hasayın’ın dumanı

Dumanlı dağlar bayramınız kutlu olsun

* * *

Köyümüz

Herkes doğup büyüdüğü topraklarda bir güzellik görür. Toprağını sever. Onlara isimler verir. Kendi verdiği isimlere göre araziyi isimlendirir. Deresine, tepesine, çayırına, tarlasına isimler verir. Köyünü , köyünün arazisini, köyünün insanlarını köyü ve köylüsünü iyi bilenler tanır. Çünkü birçok güzellikleri köyünde köylüsüyle paylaşmıştır. Büyüklerimiz köyü daha farklı yönleriyle bilirler. Gelin köyümüzü biraz daha tanıyalım ve köyüm şiirine kulak verelim.

Köyüm[146]

Talebesi kalmamış kapanmış okulu

Erkeği ölmüş kalmış dulu

Hep emekli olmuş bakurlu

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Taşı, toprağı altın bilene

Tahranasını yiyip, suyunu içene

İçinde doğup ömrünü bitirine

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Güveyi caminin önüne indirirlerdi

Gelini ata bindirirlerdi

Güveyi salavatla giyindirirlerdi

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Köyümüzün şahidi Dede Çamı

Dedelirimiz Çanakakale’de akıtmışlar kanı

Hepimiz biliyoruz bu dünya fani

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Bayramlarda kafile kafile gezerdik

Küçükleri sever büyüklerin ellirini öperdik

İkinci bayram meydan yerini yerdik

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Köyümüzün hani harmanı hani düveni

Kimsenin kimseye kalmamış güveni

Camiyi dolandırırdık yeni gelini

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Kirmir çayından balığı tutardık

Pişirirdik üzerine koruğu sıkardık

Soğusun diye karpuzu suya atardık

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Kız gelin olunca ağlardı

Ellerine kına yakarlardı

Oğlan kardeşi kuşağını bağlardı

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Dibekler döğülürdü prinç yapardık

Hayvanlarla götürür pazarda satardık

Sabahlara kadar közeklere bakardık

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Öküzlerle ekinleri ekerdik

Yaz gelince oraklarla biçerdik

Yoğurda ayran yapar içerdik

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Orakla ekinleri biçerdik

Harmana getirir düvenle sürerdik

Soğuk suları ayranları içerdik

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Her bacadan duman tüterdi

Horozlar çeşit çeşit öterdi

Hayvanla herkes Güdül’e, Pazar’a giderdi

Köyüm benim Akçakesem

* * *

köyümüzde hani gağnınız hani yabamız

Hani anamız hani babamız

Meşhurdu etli kapamamız

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Çok hoştur köyümüzün suyu havası

Görmeye değer Samu gölü yaylası

Ne güzel olur orada kuzu sefası

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Köyümüzün dağlarında çiğdemler biter

Bağında bahçesinde bülbüller öter

Gurbete gönderen talihsiz kader

Köyüm benim Akçakesem

* * *

Mazhar Durmuş der ki nasıl gülerim

Sözlerimde hata varsa özür dilerim

Gurbetteyim ama köyümü özlerim

Köyüm benim Akçakesem

* * *

5. İlahiler

İlahiler insanların dini duygularına hitap eder. İnsanın kalbini yumuşatır. Allah ve peygamber sevgisi başta olmak üzere bütün dini duygulara dayalı sevgileri içerir. İnsanlar öbür dünyaya yönelik telkinleri , cezaları ve mükafatları ilahilerde görürler. Burada tamamen dini temalar işlenir. Şimdi sizleri hacı uğurlanırken söylenen bir ilahiyle baş başa bırakıyorum.

Ya Rasulallah[147]

Kabe yeryüzünün arşı

Sokakları nurdan çarşı

Arafat Dağı’na karşı

Duraydık Ya Rasulallah

* * *

Çok özendim varamadım

Kemerleri sayamadım

Baktım baktım doyamadım

Göreydik Ya Rasulallah

* * *

Arafat Dağı’na çıksak

Kabe yollarına baksak

Mina’da kurbanı kessek

Keseydik Ya Rasulallah

* * *

Arafat yolları taşlı

Orda akar gözümün yaşı

Şeytanın gözüne taşı

Ataydık Ya Rasulallah

* * *

Kabe’nin sokaklarında

Hacılar akar

Allahın korkusu çiğerimi yakar

Yakaydı Ya Rasulallah

* * *

Ak mermerdendir yapısı

Misk-ü amberdir kokusu

Otuz dokuzdur kapısı

gireydik Ya Rasulallah

* * *

Gel menteşeden geçelim

Hem konalım hem göçelim

Ab-ı kevserden içelim

İçeydik Ya Rasulallah

* * *

Ayağımı kuma bastım

Kelleyi terkiye astım

Mina’da kurbanı kestim

Keseydik Ya Rasulallah

* * *

Ak mermerden döşetmişler

Misk-ü abmber kuşatmışlar

Gümüşten kapısını yapmışlar

Gireydik Ya Rasulallah

* * *

Hacılar, hacılar canım hacılar

Muhammed’e bizden selam götürün

Benim bugün işim bitti

Yekletin göçü, eyletmen bizi

* * *

6. Ağıtlar

Ağıtlar acıyı ifade eder. Sevinmek insan için olduğu gibi üzülmek de insan içindir. Doğum gerçeği gibi, ölüm gerçeği de varrdır. Doğana, evlenene sevinilir. Ölen içinde üzülünür. Bazen üzüntüler dışa yansır. Göz yaşları tek başına yetmez. Dil ve beyin devreye girer. Üzüntüler sesli şekilde ifade edilir. Daha çok ölen kişinin başında bu tür duyguları yaşlı kadınlar dile getirirler. Bunlara “ yas” denir. “ Yas” üzüntü ve kederin açık ifadesidir. Ölen bir kişi için sonradan da ağıtlar yazılabilir, ancak bunlar şiir gibi okunurlar. Ağıtlar acıklı bir şekilde çocuk ve genç yaşta ölenler için söylenirler. Bu oğul olabilir, eş olabilir, ya da gardaş olabilir. Oğlu için anası “ oğul oğul”, eşi için karısı “ evim evim”, şeklinde ağıt söyler. Kardeş için de “ gardaş” şeklinde ağıt söylenir. Burada temennimiz kimse acı yaşamasın ve ağıt da söylenmesin . ancak ölüm gerçeğini bilenler çocuk, genç, yaşlı vadesi gelenin gideciğine inanırlar. Bundan dolayı da istesek de istemesek de ağıt olur. Sizlere bir “ gardaş” ağıtı sunuyorum.

Gardaş[148]

Pencereme çekilmiş kara perde

Nasıl yakalandın gardaş amansız derde

Gençliğini yaşamadın nasıl yatan kara yerde

Ölümün yüzü soğuk gardaş

* * *

Felek nasıl gıydı cana

Kefen yakışmadı gardaş sana

Uykudaysan uyan sana

Ölüm yakışmadı gardaş sana

* * *

Mezarın kazıldı, kabrin yarıldı

Toprak yorgan oldu , sana sarıldı

Akşam oldu, hesap soruldu

Ben gelemem gardaş

* * *

Sen bir top gülüdün gardaş

Sen kafeste bülbülüdün gardaş

Sen duysaydın bana gelüdün

Ben gelemem gardaş

* * *

Hastane kapıları ardına kadar kilitliymişti

Zalım Azrail seni almakla umutluymuştu

Bıçağını biledi de geldi gardaş

Kolunu sıvadı da geldi gardaş

* * *

Dumansız alaflara attın gardaş

Alafsız kollarda yattın gardaş

Yavrunu yuivanı yıktın gardaş

Hacılar gitit döndü gardaş

Sen ne dönmedin gardaş

* * *

Urban duvarda asılı kaldı

Araban kapıda kilitli kaldı

Yavruların yetim kaldı

Ardına bakmadan gittin gardaş

* * *

Dünyanın direği yoğmuş gardaş

Azrailin yüreği yoğmuş gardaş

Seni aldı gitti gardaş

Yıldızlar içinde ülkerdin gardaş

Yiğitler içinde serverdin gardaş

* * *